Alexander von Zemlinsky: Des Mädchens Klage
Η ιστορία του γερμανικού Lied στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα δεν διαμορφώνεται αποκλειστικά από τις μεγάλες προσωπικότητες που καθόρισαν το είδος, αλλά και από συνθέτες οι οποίοι, χωρίς να απομακρυνθούν από την παράδοση, διεύρυναν σταδιακά τα εκφραστικά της όρια. Ανάμεσά τους, ο Alexander von Zemlinsky κατέχει μια ιδιαίτερη θέση. Η δημιουργία του συνδέει τον ύστερο ρομαντισμό της Βιέννης με τις νέες αισθητικές αναζητήσεις που θα σημαδέψουν τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, διατηρώντας πάντοτε μια βαθιά προσήλωση στη λυρική έκφραση και στην ποιότητα του ποιητικού λόγου.
Το Des Mädchens Klage, σε ποίηση του Friedrich Schiller, ανήκει στα πρώιμα τραγούδια του Alexander von Zemlinsky και αποκαλύπτει έναν δημιουργό που αναζητεί ήδη τη δική του φωνή. Ουσιαστικά, δεν αποτελεί έργο ανατροπής ούτε φιλοδοξεί να αναθεωρήσει τις συμβάσεις του Lied. Αντιθέτως, παρουσιάζει με ιδιαίτερη ευαισθησία τη μετάβαση από την κλασική ρομαντική παράδοση προς μια περισσότερο εκλεπτυσμένη και χρωματικά πλούσια μουσική γλώσσα.
Η επιλογή του Schiller δεν ήταν ασυνήθιστη για έναν νέο συνθέτη της εποχής. Η ποίηση του μεγάλου Γερμανού δημιουργού είχε αποτελέσει πηγή έμπνευσης για πολλές γενιές μουσικών, από τον Franz Schubert έως τον Johannes Brahms. Ο Zemlinsky εντάσσεται σε αυτή τη μακρά παράδοση χωρίς να επιχειρεί να ανταγωνιστεί τους προκατόχους του. Αντιμετωπίζει το ποίημα με σεβασμό προς τη λογοτεχνική του δομή, επιδιώκοντας μια μουσική αφήγηση που υπηρετεί το εσωτερικό του νόημα και όχι την εξωτερική δραματοποίηση.
Κατά την περίοδο της σύνθεσης των πρώτων του Lied, ο Alexander von Zemlinsky είχε ήδη προσελκύσει το ενδιαφέρον του Johannes Brahms. Η υποστήριξη του μεγάλου συνθέτη υπήρξε σημαντική για τη σταδιοδρομία του νεαρού μουσικού, καθώς συνέβαλε στην έκδοση ορισμένων από τα πρώτα έργα του. Η επιρροή του Brahms διακρίνεται στη σαφή αρχιτεκτονική της μουσικής σκέψης, στη φροντίδα για τη συνοχή της μορφής και στη στενή συνεργασία ανάμεσα στη φωνή και το πιάνο. Ωστόσο, ακόμη και μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Zemlinsky αφήνει να διαφανεί μια προσωπική ευαισθησία, η οποία αργότερα θα εξελιχθεί σε ένα από τα χαρακτηριστικότερα γνωρίσματα της ώριμης δημιουργίας του.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρωματικότητα του πιάνου. Η συνοδεία δεν περιορίζεται σε έναν οιονεί υποστηρικτικό ρόλο, αλλά μετέχει στη διαμόρφωση της ατμόσφαιρας και στην ανάδειξη των συναισθηματικών αποχρώσεων του ποιήματος. Η γραφή παραμένει διαυγής και ισορροπημένη, ενώ οι αρμονικές μετατοπίσεις προσδίδουν στη μουσική μια διακριτική αίσθηση αβεβαιότητας και εσωτερικής έντασης. Πρόκειται για στοιχεία που προαναγγέλλουν, χωρίς υπερβολές, τον εκλεπτυσμένο αρμονικό κόσμο των μεταγενέστερων έργων του.
Το Des Mädchens Klage γεννήθηκε σε μια Βιέννη όπου η μουσική ζωή βρισκόταν σε δημιουργικό αναβρασμό. Η κληρονομιά του Brahms παρέμενε ισχυρή, ενώ η προσωπικότητα του Hugo Wolf είχε ήδη διευρύνει σημαντικά τις εκφραστικές δυνατότητες του Lied. Λίγα χρόνια αργότερα, οι νέες ιδέες του Arnold Schoenberg και του κύκλου του θα οδηγούσαν τη βιεννέζικη μουσική σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Ο Zemlinsky βρίσκεται ακριβώς στο σημείο όπου αυτές οι αισθητικές τάσεις συνυπάρχουν. Η μουσική του δεν απορρίπτει την παράδοση, αλλά την εξελίσσει οργανικά, επιτρέποντας στις νέες αρμονικές αποχρώσεις να αναδυθούν μέσα από μια σταθερή μορφολογική βάση.
Αν και τα τραγούδια του δεν απέκτησαν ποτέ τη δημοτικότητα των Lied του Schubert, του Schumann ή του Wolf, αποτελούν σήμερα αναπόσπαστο μέρος της επανεκτίμησης του έργου του Zemlinsky. Από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα, η συστηματική μελέτη της εργογραφίας του ανέδειξε έναν συνθέτη με ιδιαίτερα προσωπική φωνή, του οποίου η συμβολή στην αυστριακή μουσική υπήρξε σημαντικότερη από όσο είχε αναγνωριστεί κατά τις προηγούμενες δεκαετίες.
Το Des Mädchens Klage δεν συγκαταλέγεται ανάμεσα στα πιο γνωστά έργα του Zemlinsky. Ωστόσο, η αξία του βρίσκεται ακριβώς στην ειλικρίνεια και στη λεπτότητα με τις οποίες αποτυπώνει τα πρώτα βήματα ενός δημιουργού που θα εξελισσόταν σε μία από τις πλέον διακριτές μορφές της βιεννέζικης μουσικής. Μέσα από τη συνάντηση της ποίησης του Schiller με τη νεανική έμπνευση του Zemlinsky διακρίνεται ένας κόσμος όπου η παράδοση εξακολουθεί να αποτελεί ζωντανή πηγή δημιουργίας, ενώ οι πρώτες ανταύγειες του μουσικού μοντερνισμού αρχίζουν ήδη να φωτίζουν τον ορίζοντα.




















