Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Διανοητική Σονάτα / Η Σύγκρουση Nietzsche – Wilamowitz και η Γέννηση της Τραγωδίας

Η Σύγκρουση Nietzsche – Wilamowitz και η Γέννηση της Τραγωδίας

Nietzsche

Η Φιλολογία του Μέλλοντος: Η Σύγκρουση Nietzsche – Wilamowitz και η Γέννηση της Τραγωδίας

Η σύγκρουση μεταξύ του Friedrich Nietzsche και του Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff το 1872 αποτελεί ένα από τα πιο διάσημα και καθοριστικά επεισόδια στην ιστορία της κλασικής φιλολογίας και της φιλοσοφίας.

Όταν ο 27χρονος τότε Nietzsche εξέδωσε το πρώτο του βιβλίο, «Η Γέννηση της Τραγωδίας από το Πνεύμα της Μουσικής» (1872), δεν παρουσίασε μια παραδοσιακή ακαδημαϊκή μελέτη, αλλά ένα εμπνευσμένο, φιλοσοφικό δοκίμιο και ένα μανιφέστο πολιτισμικής αναγέννησης. Η απάντηση της ακαδημαϊκής κοινότητας ήταν ακαριαία: ο 24χρονος Wilamowitz, ένας υποσχόμενος νεαρός φιλόλογος της αυστηρής γερμανικής ιστορικο-φιλολογικής σχολής, δημοσίευσε τη λιβελογραφία «Φιλολογία του Μέλλοντος!» (Zukunftsphilologie!), αποδομώντας πλήρως το έργο του Nietzsche.

Πώς όμως πέτυχε ο Wilamowitz αυτή την αποδόμηση και με ποια συγκεκριμένα στοιχεία έπληξε την αξιοπιστία του έργου;

1. Η Μεθοδολογική Αποδόμηση: Φιλοσοφική Φαντασία vs. Ιστορική Επιστήμη

Η κύρια κατηγορία του Wilamowitz ήταν ότι ο Nietzsche πρόδωσε τους κανόνες της επιστημονικής φιλολογίας (Wissenschaft) χάριν μιας αυθαίρετης μυθοπλασίας.

  • Έλλειψη τεκμηρίωσης: Ο Wilamowitz επεσήμανε ότι ο Nietzsche δεν χρησιμοποίησε υποσημειώσεις, δεν παρέπεμψε σε πρωτογενείς πηγές και αγνόησε την υπάρχουσα φιλολογική έρευνα.
  • Μεταφυσική αυθαιρεσία: Κατηγόρησε τον Nietzsche ότι αντικατέστησε την ιστορική παρατήρηση με ποιητικές μεταφορές και μεταφυσικές θεωρίες, εμφανώς επηρεασμένες από τον Arthur Schopenhauer και το μουσικό όραμα του Richard Wagner.
  • «Η Φιλολογία του Μέλλοντος»: Με τον ειρωνικό αυτό τίτλο που παρέπεμπε ευθέως στη «Μουσική του Μέλλοντος» του Wagner, ο Wilamowitz υποστήριξε ότι ο Nietzsche δεν λειτουργούσε ως επιστήμονας, αλλά ως «προφήτης» μιας νέας θρησκείας. Μάλιστα, τον κάλεσε σκωπτικά να εγκαταλείψει τις πανεπιστημιακές αίθουσες της Βασιλείας… και να μαζέψει γύρω του τους «στοχαστές του μέλλοντος», αφήνοντας την κλασική επιστήμη ήσυχη.

2. Τα Συγκεκριμένα Στοιχεία και οι Φιλολογικές Ενστάσεις

Ο Wilamowitz δεν περιορίστηκε σε γενικές επικρίσεις, αλλά επιτέθηκε σε συγκεκριμένους πυλώνες της θεωρίας του Nietzsche:

  • Η Αυθαίρετη Διάκριση Απολλώνιου και Διονυσιακού Στοιχείου: Ο Wilamowitz κατηγόρησε τον Nietzsche ότι κατασκεύασε μια τεχνητή και ιστορικά ανυπόστατη διχοτομία. Από φιλολογική σκοπιά, υποστήριξε ότι ο Nietzsche παραποίησε τις αρχαίες πηγές (όπως τον Όμηρο και τον Αρχίλοχο) για να ταιριάξουν στο φιλοσοφικό του σχήμα, αγνοώντας ότι στην ελληνική λατρεία ο Απόλλωνας και ο Διόνυσος συχνά συνυπήρχαν αρμονικά (όπως, για παράδειγμα, στους Δελφούς).
  • Η «Δολοφονία» της Τραγωδίας από τον Σωκράτη και τον Ευριπίδη: Ο Wilamowitz απέρριψε πλήρως τη θεωρία του Nietzsche ότι ο Ευριπίδης, υπό την επίδραση του «Σωκρατικού ορθολογισμού», κατέστρεψε την ελληνική τραγωδία. Χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα κειμενικά στοιχεία, έδειξε ότι ο Ευριπίδης δεν ήταν ένας ψυχρός ορθολογιστής που εξόρισε το διονυσιακό στοιχείο, αλλά ένας ποιητής που εμβάθυνε στην ανθρώπινη ψυχολογία, ενώ οι «Βάκχες» του αποτελούν τον απόλυτο θρίαμβο του διονυσιακού πάθους.

3. Από τον Wagner στον Schoenberg: Η Γέφυρα προς τον 20ό Αιώνα

Αν και η διαμάχη του 1872 φαινομενικά αφορούσε την ακρίβεια των κλασικών σπουδών, στο βάθος της έκρυβε μια ριζοσπαστική αισθητική επανάσταση. Ο Nietzsche, συνδέοντας τη γέννηση της τραγωδίας με το «πνεύμα της μουσικής», δεν μιλούσε απλώς για το παρελθόν, αλλά προοθούσε τη μουσική ως το μόνο μέσο για τη διάρρηξη του αστικού ορθολογισμού. Αυτή η «εργαλειοποίηση» της τέχνης για τη θεραπεία ενός παρηκμασμένου πολιτισμού ήταν που εξόργισε το ακαδημαϊκό κατεστημένο της εποχής.

Ωστόσο, η νιτσεϊκή αποκαθήλωση του σωκρατικού «αισιόδοξου γνωσιολογικού ορθολογισμού» βρήκε την απόλυτη δικαίωσή της στις απαρχές του 20ού αιώνα. Η ανάδυση του Εξπρεσιονισμού και η ρήξη της Δεύτερης Σχολής της Βιέννης με την παραδοσιακή τονικότητα αποτελούν άμεσο απότοκο αυτής της διονυσιακής απελευθέρωσης. Όταν ο Arnold Schoenberg διακήρυττε τη «αυτονόμηση της διάφωνης συνήχησης», ουσιαστικά μετέφραζε σε μουσική φόρμα τη νιτσεϊκή επιστροφή στο πρωτογενές, άλογο διονυσιακό πάθος, σπάζοντας τα «απολλώνια» δεσμά της κλασικής αρμονίας.

Αργότερα, η αισθητική φιλοσοφία του Theodor Adorno θα ερχόταν να κλείσει αυτόν τον κύκλο. Στη «Φιλοσοφία της Νέας Μουσικής», ο Adorno αναγνωρίζει στη ριζοσπαστική μουσική (όπως στον Schoenberg) τη μοναδική αληθινή έκφραση της υπαρξιακής αγωνίας του σύγχρονου ανθρώπου απέναντι στην ψευδαίσθηση της τεχνοκρατικής προόδου. Η μουσική του 20ού αιώνα δεν είναι πλέον μια ευχάριστη απολλώνια μορφή, αλλά μια διονυσιακή κραυγή αλήθειας, ακριβώς όπως την είχε οραματιστεί ο Nietzsche το 1872.

4. Ιστορικό Επίμετρο

Παρά την οργισμένη απάντηση του στενού φίλου του Nietzsche, Erwin Rohde, ο οποίος υπερασπίστηκε το έργο, το πλήγμα στην ακαδημαϊκή φήμη του νεαρού καθηγητή ήταν καθοριστικό. Οι φοιτητές άρχισαν να εγκαταλείπουν τα μαθήματά του στη Βασιλεία. Αν και η μετέπειτα παραίτησή του (το 1879) οφειλόταν κυρίως στη ραγδαία επιδείνωση της υγείας του, η ρήξη του 1872 τον αποξένωσε οριστικά από το πανεπιστημιακό κατεστημένο.

Ωστόσο, η ιστορία επιφύλασσε μια ειρωνική δικαίωση: η «Γέννηση της Τραγωδίας» ξεπέρασε τα στενά όρια της παραδοσιακής φιλολογίας, αναδιαμόρφωσε τη σύγχρονη φιλοσοφική σκέψη, την ψυχολογία και την αισθητική, αποδεικνύοντας ότι η «Φιλολογία του Μέλλοντος» που ειρωνευόταν ο Wilamowitz, ήταν πράγματι το μέλλον της διανόησης.

Ετικέτα: