Μια προσέγγιση του «Ich bin eine Waise», Op. 42
Στις απαρχές του 20ού αιώνα, το γερμανικό κλασικό τραγούδι (Lied) αποδεσμεύτηκε οριστικά από τις συμβάσεις του προηγούμενου αιώνα, εξελισσόμενο σε ένα πεδίο ριζικού μορφολογικού και ψυχολογικού πειραματισμού. Ενώ η συνθετική πρωτοπορία ταυτίστηκε κυρίως με τα μεγάλα αστικά κέντρα του αυστρογερμανικού χώρου, η περιφέρεια της διπλής μοναρχίας εξέφρασε τη δική της, ιδιαίτερη νεωτερικότητα.
Η Κροάτισσα συνθέτρια Dora Pejačević (1885–1923) ανήκει σε εκείνες τις δημιουργικές φωνές που, παρά τη σπουδαιότητα του έργου τους, παρέμειναν για χρόνια στο περιθώριο της κυρίαρχης μουσικής ιστοριογραφίας. Ο κύκλος τραγουδιών Mädchengestalten, op. 42, γραμμένος το 1916, αποτελεί ένα ορόσημο της ύστερης ρομαντικής χρωματικής αρμονίας που αγγίζει τα όρια του πρώιμου εξπρεσιονισμού. Το τρίτο μέρος του κύκλου, «Ich bin eine Waise», συμπυκνώνει υποδειγματικά την απομόνωση και την κρίση ταυτότητας που συγκλόνιζαν την ευρωπαϊκή διανόηση κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.
Το λογοτεχνικό υπόβαθρο: Μια σκιαγράφηση της απουσίας
Η Pejačević βασίζει ουσιαστικά τον κύκλο στην ομώνυμη ποιητική ενότητα του Rainer Maria Rilke από τη συλλογή Frühe Gedichte. Η επιλογή του συγκεκριμένου κειμένου αντανακλά τη βαθιά φιλοσοφική στάση της συνθέτριας, η οποία έβλεπε στην ποίηση του Rilke την ανατομία της ανθρώπινης εσωτερικότητας.
Στο «Ich bin eine Waise», ο Rilke χρησιμοποιεί το θεματικό σχήμα ως μια μεταφορά. Το υποκείμενο στερείται των παραδοσιακών αφηγήσεων και των μύθων που συγκροτούν την παιδική ασφάλεια («die die Kinder bestärken und stillen»). Αυτό το κενό παράδοσης μετατρέπεται σε μια εσωτερική, σχεδόν εξπρεσιονιστική αναζήτηση, την οποία η Pejačević καλείται να αποδώσει σε ήχο.
Η συνθετική προσέγγιση της Pejačević αποφεύγει την συμβατική μελωδική ανάπτυξη, προκρίνοντας μια ενιαία ενότητα ανάμεσα στη φωνή και το πιάνο. Το έργο παρά ταύτα χαρακτηρίζεται από μια σκόπιμη και συνεχή αρμονική αστάθεια, η οποία αποδίδει το συναισθηματικό πλαίσιο του ποιήματος.
Κλασικό τραγούδι με αφετηριακές αναφορές
Η Pejačević συνέθεσε το Op. 42 σε μια περίοδο πλήρους προσωπικής και καλλιτεχνικής ωριμότητας. Παρά το γεγονός ότι η καταγωγή της από την ανώτατη κροατική αριστοκρατία θα μπορούσε να την έχει περιορίσει στο πλαίσιο μιας ερασιτεχνικής δημιουργίας, η ίδια διεκδίκησε και κατέκτησε μια θέση στον επαγγελματικό μουσικό κόσμο της εποχής της. Η μουσική γραφή της επιδεικνύει μια στιβαρή τεχνική κατάρτιση και μια αισθητική συγγένεια με το έργο δημιουργών όπως ο Johannes Brahms και ο Richard Strauss, διατηρώντας ωστόσο μια απολύτως διακριτή προσωπική σφραγίδα.
Το «Ich bin eine Waise» αποδεικνύει ότι το κλασικό τραγούδι Lied στον 20ό αιώνα είχε πλέον μετατραπεί σε ένα αυστηρό εργαλείο ψυχογραφίας. Η Dora Pejačević ανασυνθέτει την δομή του ποιητικού λόγου, προσφέροντας μια από τις πιο συγκλονιστικές καταθέσεις πάνω στην ανθρώπινη μοναξιά που γέννησε η μουσική δημιουργία του Μεσοπολέμου.




















