To Κλασικό Τραγούδι lied

Το γερμανικό καλλιτεχνικό τραγούδι (Lied), το οποίο γνώρισε την απόλυτη ακμή του κατά τον 19ο αιώνα μέσω του έργου συνθετών όπως ο Schubert, ο Schumann και ο Brahms, υπέστη ριζικές μεταμορφώσεις στο κατώφλι του 20ού αιώνα. Η περίοδος που εκτείνεται από την ύστερη δημιουργία του Gustav Mahler έως το τέλος του Μεσοπολέμου αποτελεί μια από τις πιο συναρπαστικές και επαναστατικές φάσεις στην ιστορία της ευρωπαϊκής μουσικής. Σε αυτό το διάστημα, το Κλασικό τραγούδι Lied αποδεσμεύτηκε από τα στενά όρια του παραδοσιακού ρομαντικού πλαισίου, μετατρεπόμενο σε ένα όχημα έντονου ψυχολογικού πειραματισμού, κοινωνικής κριτικής και ριζοσπαστικής αισθητικής αναζήτησης.
Η αλλαγή παραδείγματος ξεκινά ουσιαστικά με τον Gustav Mahler (1860–1911). Ο Mahler επαναπροσδιόρισε το είδος μεταφέροντας το από τη συνοδεία του πιάνου στην πλούσια χρωματική παλέτα της συμφωνικής ορχήστρας. Μέσα από κύκλους τραγουδιών όπως το Lieder eines fahrenden Gesellen (Τραγούδια ενός οδοιπόρου) και, κυρίως, το Kindertotenlieder (Τραγούδια για τα νεκρά παιδιά) και το μνημειώδες Das Lied von der Erde (Το τραγούδι της Γης), ο Mahler γεφύρωσε το χάσμα μεταξύ μικρής και μεγάλης φόρμας. Το Lied δεν ήταν πλέον μια έκφανση της κλασικής μουσικής, αλλά μια αυτόνομη καλλιτεχνική πράξη με ιδιαίτερες θεματολογικές αναφορές. Η χρήση της ειρωνείας, των λαϊκότροπων στοιχείων (όπως οι συλλογές από το Des Knaben Wunderhorn) και η διάσπαση της παραδοσιακής αρμονικής σταθερότητας προανήγγειλαν τον επερχόμενο μοντερνισμό, αποτυπώνοντας έτσι την εσωτερική αλλοτρίωση του σύγχρονου ανθρώπου.
Παράλληλα με τον Mahler, ο Richard Strauss (1864–1949) συνέχισε να υπηρετεί το Lied με έναν πιο υστερορομαντικό αλλά εξαιρετικά εκφραστικό τρόπο. Τα τραγούδια του Strauss, συχνά γραμμένα για τη σύζυγό του, τη σοπράνο Pauline de Ahna, διακρίνονται για την εκθαμβωτική φωνητική τους γραφή και τη γεμάτη αισθησιασμό ορχηστρική ή πιανιστική συνοδεία. Αν και ο Strauss παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό πιστός στην τονικότητα, η εκτεταμένη χρωματικότητα και η θεατρική δραματουργία σε έργα όπως τα Vier Letzte Lieder (Τέσσερα τελευταία τραγούδια, αν και συντέθηκαν αργότερα, το 1948, κουβαλούν την αισθητική του τέλους μιας εποχής) αντιπροσωπεύουν το κύκνειο άσμα ενός ολόκληρου αστικού πολιτισμού.
Η πραγματική ρήξη, ωστόσο, συντελέστηκε στη Βιέννη από τους συνθέτες της Δεύτερης Σχολής της Βιέννης. Ο Arnold Schoenberg (1874–1951), αναζητώντας νέους τρόπους έκφρασης πέρα από τα όρια της τονικότητας, βρήκε στο κλασικό τραγούδι Lied το ιδανικό εργαστήριο για τους πειραματισμούς του. Με το Das Buch der hängenden Gärten , σε ποίηση Stefan George, ο Schoenberg πέρασε για πρώτη φορά στην πλήρη ατονικότητα. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1912, με το Pierrot Lunaire, εισήγαγε την τεχνική του Sprechgesang, μια υβριδική μορφή μεταξύ λόγου και μέλους που αποτύπωνε ιδανικά τον εξπρεσιονιστικό ψυχικό τρόμο και το υποσυνείδητο.
Οι μαθητές του Schoenberg, Alban Berg (1885–1935) και Anton Webern (1883–1945), ακολούθησαν νομοτελειακά, ως ήταν φυσικό, και εξέλιξαν αυτό το μονοπάτι. Τα Altenberg Lieder (1912) του Berg συνδυάζουν τον εξπρεσιονισμό με μια βαθιά αισθησιακή ορχηστρική υφή, προκαλώντας μάλιστα σκάνδαλο στην πρεμιέρα τους. Ο Berg κατάφερε να διατηρήσει μια λυρική, σχεδόν ρομαντική δραματικότητα μέσα στο ατονικό και, αργότερα, δωδεκαφθογγικό σύστημα. Αντίθετα, ο Anton Webern οδήγησε το κλασικό τραγούδι Lied στην απόλυτη συρρίκνωση. Τα τραγούδια του, όπως αυτά των op. 3, op. 12 ή τα μεταγενέστερα δωδεκαφθογγικά Lieder, χαρακτηρίζονται από ακραία συντομία, διαμελισμό της μελωδίας και μια σχεδόν μυστικιστική προσήλωση στη λεπτομέρεια, μετατρέποντας τις παύσεις σε κυρίαρχο ποιητικό στοιχείο της μουσικής.
Μετά το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, η Δημοκρατία της Βαϊμάρης έγινε το επίκεντρο δραματικών κοινωνικοπολιτικών αλλαγών, οι οποίες επηρέασαν άμεσα το είδος. Η ανάγκη για μια μουσική πιο προσιτή στο ευρύ κοινό και λιγότερο απομονωμένη στον “ελεφαντόδοντο πύργο” του ακραίου μοντερνισμού οδήγησε στο κίνημα της Neue Sachlichkeit . Σε αυτό το πλαίσιο, το Lied συνάντησε το πολιτικό θέατρο και το καμπαρέ.
Ο κορυφαίος εκπρόσωπος αυτής της τάσης ήταν ο Kurt Weill (1900–1950). Σε συνεργασία με τον Bertolt Brecht, ο Weill δημιούργησε ένα νέο είδος τραγουδιών, τα Songs (χρησιμοποιώντας τον αγγλικό όρο για να τα διαχωρίσουν από το αστικό κλασικό τραγούδι Lied). Ενσωματώνοντας στοιχεία από την τζαζ,και το λαϊκό θέατρο, έργα όπως τα τραγούδια από την Όπερα της Πεντάρας (Die Dreigroschenoper) απέκτησαν έντονο κοινωνικοπολιτικό περιεχόμενο, καυστική ειρωνεία και αμεσότητα. Το τραγούδι δεν ήταν πλέον μέσο ατομικής δημιουργίας, αλλά εργαλείο κοινωνικής προπαγάνδας και κριτικής.
Την ίδια περίοδο, άλλοι συνθέτες όπως ο Ernst Krenek (1900–1991) πειραματίστηκαν επίσης με τη συγχώνευση του κλασικού τραγουδιού Lied και της τζαζ, όπως φαίνεται στον κύκλο τραγουδιών Reisebuch aus den österreichischen Alpen (Ταξιδιωτικό ημερολόγιο από τις αυστριακές Άλπεις, 1929), ο οποίος επιστρέφει σε μια πιο βατή, βαϊμαρική τονικότητα με ειρωνική διάθεση. Επίσης, ο Paul Hindemith (1895–1963), με τον κύκλο Das Marienleben (Η ζωή της Μαρίας, 1923), προσέφερε μια νεοκλασική, δομημένη εναλλακτική λύση, μακριά από τον ρομαντικό συναισθηματισμό.
Η λαμπρή και πολυδιάστατη αυτή πορεία στο κλασικό τραγουδι Lied διακόπηκε βίαια το 1933 με την άνοδο του ναζισμού στη Γερμανία. Η νέα εξουσία χαρακτήρισε τη μουσική της Δεύτερης Σχολής της Βιέννης, την τζαζ και τα έργα των εβραϊκής καταγωγής συνθετών ως “εκφυλισμένη τέχνη” (Entartete Musik). Πολλοί από τους πρωτοπόρους δημιουργούς αναγκάστηκαν να πάρουν τον δρόμο της εξορίας, κυρίως προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, γεγονός που οδήγησε στον γεωγραφικό και πολιτισμικό κατακερματισμό του είδους.
Η ιστορία του Lied από τον Mahler μέχρι τον Μεσοπόλεμο αντικατοπτρίζει την ίδια την κρίση και τη γέννηση του σύγχρονου δυτικού κόσμου. Από τις ορχηστρικές εξομολογήσεις του Mahler και τον εξπρεσιονιστικό τρόμο του Schoenberg, μέχρι τα γεμάτα πολιτική αναφορά τραγούδια του Weill, το κλασικό τραγούδι Lied απέδειξε την εκπληκτική του ικανότητα να μεταμορφώνεται, αφήνοντας πίσω του μια ανεκτίμητη κληρονομιά που άλλαξε για πάντα τη σχέση μεταξύ λόγου, φωνής και μουσικής.




















