Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Διανοητική Σονάτα / Από την Κλασική στη Λόγια Δυτική Μουσική: 1900–1945

Από την Κλασική στη Λόγια Δυτική Μουσική: 1900–1945

Έργο τέχνης που εκφράζει την πρωτοπορία στις τέχνες και στην Λόγια Μουσική του 20ού αιώνα

Ιστοριογραφική Θεώρηση: Η Αισθητική Μετάβαση στη Δυτική Μουσική Δημιουργία (1900–1945)

Στη σύγχρονη δημόσια σφαίρα, ο όρος «κλασική μουσική» χρησιμοποιείται ευρέως ως μια συμβατική κατηγοριοποίηση. Η παρούσα ιστοριογραφική ανασκόπηση εξετάζει πώς οι πρωτοπόροι του μοντερνισμού, με εκφραστή τον Arnold Schoenberg και τη ριζοσπαστική μέθοδο του δωδεκαφθογγισμού, οδήγησαν στην αυτονόμηση αυτού που η μουσικολογία ορίζει πλέον ως Λόγια Δυτική Μουσική (Western Art Music).

Η περίοδος 1900–1945 δεν χαρακτηρίστηκε μόνο από μείζονες γεωπολιτικές συγκρούσεις και κοινωνικούς μετασχηματισμούς, αλλά αποτέλεσε τη μήτρα μιας βαθιάς αισθητικής κρίσης. Η έντεχνη δημιουργία της Ευρώπης διαπίστωσε ότι το εννοιολογικό πλαίσιο του κλασικισμού αδυνατούσε πλέον να περιγράψει τη νέα μουσική πραγματικότητα. Η ανάγκη για έναν ακριβέστερο επιστημονικό προσδιορισμό οδήγησε στη μεταγενέστερη καθιέρωση του όρου Λόγια Δυτική Μουσική από την επιστήμη της μουσικολογίας, με σκοπό τη διάκριση της γραπτής αυτής παράδοσης από τη λαϊκή και τη δημοφιλή μουσική.

Η Ρήξη με το Τονικό Σύστημα και η Εδραίωση του Δωδεκαφθογγισμού

Έως τις απαρχές του 20ού αιώνα, η ευρωπαϊκή σύνθεση βασιζόταν στο σύστημα της τονικότητας, το οποίο οργάνωνε το μουσικό υλικό γύρω από ένα καθορισμένο κέντρο. Η δομή αυτή διαμόρφωνε μια συγκεκριμένη ακουστική προσδοκία, καθώς οι αρμονικές εντάσεις επιλύονταν με την επιστροφή στην αρχική βαθμίδα, εξασφαλίζοντας την αίσθηση της δομικής ισορροπίας.

Η έλευση του 20ού αιώνα, η ραγδαία εκβιομηχάνιση, η αστικοποίηση και το συλλογικό ψυχικό τραύμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου κλόνισαν τις βεβαιότητες του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Η τέχνη απώλεσε τη δυνατότητα να εκφράζεται μέσω των παραδοσιακών αρμονικών συμβάσεων.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Arnold Schoenberg εισηγήθηκε τη «χειραφέτηση της δυσαρμονίας», καταργώντας την ιεραρχία των φθόγγων και την αναγκαιότητα επίλυσης των αρμονικών διαστημάτων. Η εξέλιξη αυτή οδήγησε στην ατονικότητα και, κατά τη δεκαετία του 1920, στη διαμόρφωση του δωδεκαφθογγισμού. Η μέθοδος αυτή βασίζεται στη χρήση μιας προκαθορισμένης σειράς, στην οποία τα δώδεκα ημιτόνια της χρωματικής κλίμακας αντιμετωπίζονται ως απολύτως ισότιμα, αποκλείοντας την κυριαρχία ενός φθόγγου έναντι των υπολοίπων.

arnold schocc88nberg e28093 12 tone wheel chart hand drawing and paper cutting 1934
Το χειρόγραφο διάγραμμα του Arnold Schoenberg (1934) για τον υπολογισμό των αναστροφών της δωδεκάφθογγης σειράς.. Source: The Hum Blog

Παράλληλα, το 1913, η πρεμιέρα του έργου Η Ιεροτελεστία της Άνοιξης (Le Sacre du printemps) του Igor Stravinsky στο Παρίσι, με τη χρήση ασύμμετρων ρυθμικών σχημάτων και πρωτόγνωρων ενορχηστρωτικών συνδυασμών, προκάλεσε μία από τις εντονότερες αισθητικές αντιπαραθέσεις στην ιστορία των τεχνών. Αν και η μεταγενέστερη ιστοριογραφία μεγέθυνε την έκταση των επεισοδίων, οι λεκτικές διαμάχες και οι αποδοκιμασίες μεταξύ των συντηρητικών αστών και των υποστηρικτών του μοντερνισμού κατέδειξαν ότι η νέα μουσική γλώσσα είχε αποβάλει την κλασική συμμετρία, διεκδικώντας έναν αμιγώς διανοητικό χαρακτήρα.

Μουσικολογικές Διακρίσεις: Λόγια, Παραδοσιακή και Δημοφιλής Μουσική

Η καθιέρωση του όρου «Λόγια Μουσική» εξυπηρετεί την ανάγκη σαφούς ταξινόμησης και διαχωρισμού της έντεχνης δημιουργίας από δύο άλλες κατηγορίες που αναπτύχθηκαν κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα:

  • Την Παραδοσιακή μουσική (Folk Music): Προέρχεται κατά κανόνα από αγροτικές κοινότητες, μεταδίδεται μέσω της προφορικής παράδοσης και στερείται θεωρητικής συστηματοποιήσεως.
  • Τη Δημοφιλή μουσική (Popular Music): Περιλαμβάνει ιδιώματα όπως η τζαζ, το καμπαρέ και το αστικό τραγούδι, τα οποία αναπτύχθηκαν μέσω των νέων μέσων αναπαραγωγής και διάδοσης (φωνογράφος, ραδιόφωνο), έχοντας ως κύριο στόχο την ψυχαγωγία και την εμπορική διάθεση.

Αντιθέτως, η λόγια μουσική του μοντερνισμού προσέλαβε έναν χαρακτήρα αυστηρά θεωρητικό. Η σύνθεση απαιτούσε βαθιά γνώση της μουσικής θεωρίας και μια δομική οργάνωση που προσέγγιζε τις αρχές των θετικών επιστημών, ενώ από τον ακροατή αξίωνε απερίσπαστη πνευματική προσήλωση. Η μουσική έπαψε να λειτουργεί ως στοιχείο των κοινωνικών εκδηλώσεων της ελίτ και αναδείχθηκε σε αυτόνομο αντικείμενο αισθητικής ανάλυσης.

Η Γεωγραφική Διάσταση του Όρου

Ο προσδιορισμός «Δυτική» κατέστη αναγκαίος κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, ως αποτέλεσμα της ανάπτυξης της Συγκριτικής Μουσικολογίας (Vergleichende Musikwissenschaft). Η επιστημονική μελέτη των μη ευρωπαϊκών πολιτισμών ανέδειξε την ύπαρξη σύνθετων, γραπτών μουσικών συστημάτων με μακρά ιστορία στην Ινδία, την Κίνα και την Ιαπωνία.

Κατά συνέπεια, ο όρος «Δυτική» χρησιμοποιείται για να απομονώσει και να περιγράψει αποκλειστικά την παράδοση που εκκινεί από τη μεσαιωνική ευρωπαϊκή σημειογραφία, εξελίσσεται κατά την Αναγέννηση, το Μπαρόκ, τον Κλασικισμό και τον Ρομαντισμό, και καταλήγει στα πρωτοποριακά κινήματα του 20ού αιώνα στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική.

1945: Η Μεταπολεμική Παγίωση της Πρωτοπορίας

Με τη λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου το 1945, το αισθητικό πεδίο αναδιαμορφώθηκε πλήρως. Η παραδοσιακή τονική γραφή θεωρήθηκε από τη νέα γενιά δημιουργών ως ιστορικά ξεπερασμένη. Οι συνθέτες που δραστηριοποιήθηκαν στα ερείπια της μεταπολεμικής Ευρώπης (όπως ο Pierre Boulez στη Γαλλία και ο Karlheinz Stockhausen στη Γερμανία) επεδίωξαν την πλήρη ρήξη με το παρελθόν, αναπτύσσοντας τον καθολικό σειραϊσμό, ένα σύστημα όπου όλες οι μουσικές παράμετροι (ύψος, διάρκεια, δυναμική, χροιά) υποβάλλονταν σε αυστηρό μαθηματικό έλεγχο.

Έκτοτε, η διάκριση παγιώθηκε στη μουσικολογική βιβλιογραφία: ο όρος «κλασική μουσική» περιορίστηκε στην περιγραφή της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου του ύστερου 18ου αιώνα. Η ζωντανή, εξελισσόμενη και συχνά πειραματική δημιουργία του 20ού αιώνα ορίζεται πλέον επισήμως ως Λόγια Δυτική Μουσική, παραμένοντας προσηλωμένη στην αποτύπωση των υπαρξιακών και ιδεολογικών αναζητήσεων της εποχής της.

Yiannis Panagiotakis

Ετικέτα: