Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Διανοητική Σονάτα / Ντοστογιέφσκι και Shostakovich: Η διαλεκτική στην τέχνη

Ντοστογιέφσκι και Shostakovich: Η διαλεκτική στην τέχνη

Ντοστογιέφσκι και Shostakovich, η διαλεκτική συνάφεια της κλασικής μουσικής με την λογοτεχνία. Μια αμφίδρομη σχέση

Το Πολυφωνικό Σύμπαν του Πόνου: Dostoevsky και Shostakovich

Η ρωσική τέχνη ανέκαθεν διεκδικούσε κάτι περισσότερο από την αισθητική απόλαυση· λειτουργούσε ως ένα πεδίο φιλοσοφικής αναζήτησης, ένας ηθικός καθρέφτης της Ιστορίας και μια ανατομία των ορίων της ανθρώπινης ύπαρξης. Στο σημείο τομής αυτής της παράδοσης, ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι και ο Dmitri Shostakovich συνομιλούν μέσα από τους αιώνες. Αν ο πρώτος υπήρξε ο χαρτογράφος του διχασμένου ψυχισμού του 19ου αιώνα, ο δεύτερος μετέτρεψε αυτόν τον ψυχισμό σε ηχητικό βίωμα μέσα στον ζόφο του σοβιετικού 20ού αιώνα.

Η συνάφειά τους δεν είναι απλώς θεματική· είναι δομική, φιλοσοφική και, εντέλει, υπαρξιακή.

Η Πολυφωνία ως Καλλιτεχνική Μέθοδος

Ο θεωρητικός της λογοτεχνίας Μιχαήλ Μπαχτίν εισήγαγε τον όρο «πολυφωνία» για να περιγράψει το έργο του Ντοστογιέφσκι: την ικανότητά του δηλαδή, να δημιουργεί ανεξάρτητες, αυτόνομες φωνές (χαρακτήρες) που συγκρούονται ισοβαρώς, χωρίς ο συγγραφέας να επιβάλλει μια μονολιθική αλήθεια.

Αυτή ακριβώς η πολυφωνία αποτελεί και τον πυρήνα της συμφωνικής, καθώς και της μουσικής δωματίου του Shostakovich.

  • Στα κουαρτέτα εγχόρδων του (ιδιαίτερα στο μνημειώδες 8ο και 15ο), οι τέσσερις φωνές δεν συνεργάζονται εική και ως έτυχεν για να παράγουν μια αρμονία, αλλά, αντιπαρατίθενται, θρηνούν, ειρωνεύονται και εντέλει απομονώνονται.
  • Κάθε όργανο γίνεται ένας «ντοστογιεφσκικός» ήρωας. Το Κέρας (γαλλικό κόρνο) μπορεί να αντιπροσωπεύει την απειλή της εξουσίας, ενώ το βιολοντσέλο ψιθυρίζει την εσωτερική κραυγή του ατόμου, σε μια διαρκή ασυμφωνία που αναζητά μάταια τη λύτρωση.

Ο «Υπόγειος Άνθρωπος» και ο Διωκόμενος Καλλιτέχνης

Ο ήρωας των Σημειώσεων από το Υπόγειο είναι το αρχέτυπο του σύγχρονου, αποξενωμένου ανθρώπου που αρνείται να υποταχθεί στην ορθολογική αναγκαιότητα του «2+2=4».

Ο Shostakovich έζησε τη δική του «υπόγεια» ύπαρξη. Υπό τη διαρκή σκιά της σταλινικής λογοκρισίας και της καταδίκης (μετά το διαβόητο άρθρο «Χάος αντί για Μουσική» το 1936), ο συνθέτης αποσύρθηκε σε ένα προσωπικό πνευματικό καταφύγιο.

  • Η 5η Συμφωνία, η οποία χαρακτηρίστηκε επιφανειακά ως «η απάντηση ενός σοβιετικού καλλιτέχνη σε δίκαιη κριτική», κρύβει στο φινάλε της μια βαθιά ντοστογιεφσκική ειρωνεία: ο θρίαμβος είναι καταναγκαστικός, ένας βίαιος εορτασμός υπό την απειλή του εκτελεστικού αποσπάσματος.
  • Όπως ο Ιβάν Καραμάζοφ επιστρέφει το «εισιτήριο» της αρμονίας στον Θεό, έτσι και ο Shostakovich επιστρέφει το «εισιτήριο» της σοσιαλιστικής αισιοδοξίας στο καθεστώς, ντύνοντάς το με το ένδυμα του εμβατηρίου.

Η Διαλεκτική του Κακού και της Ενοχής

Στο επίκεντρο της φιλοσοφίας του Ντοστογιέφσκι βρίσκεται το πρόβλημα του κακού, της ενοχής και της εξιλέωσης. Στο Έγκλημα και Τιμωρία, ο Ρασκόλνικοφ βιώνει τον εσωτερικό κατακερματισμό μετά την πράξη του.

Αυτή η ψυχολογική κατάσταση της αγωνίας και του τρόμου μεταφράζεται αυτούσια στην εργογραφία του Shostakovich. Το Piano Trio No. 2 σε Μι ελάσσονα, Op. 67 (γραμμένο το 1944 εν μέσω πολέμου και προσωπικής απώλειας) αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα. Το εβραϊκό θέμα του φινάλε, που ξεκινά ως ένας μακάβριος χορός (danse macabre) και κορυφώνεται σε μια ηχητική αποκάλυψη, δεν είναι απλώς ένας θρήνος για τα θύματα, αλλά μια κατάδυση στην ίδια την ανατομία του ανθρώπινου σαδισμού και της συλλογικής ενοχής.

Η Ύστερη Περίοδος: Η Εγγύτητα του Θανάτου

Στα τελευταία τους έργα, και οι δύο δημιουργοί απογυμνώνουν την τέχνη τους από κάθε τι πλεονάζων, εστιάζοντας αποκλειστικά στο μεταφυσικό μυστήριο του θανάτου.

  • Ο Ντοστογιέφσκι στους Αδελφούς Καραμάζοφ αναμετράται με την αθανασία της ψυχής.
  • Ο Shostakovich, στην 14η Συμφωνία του (μια σουίτα για φωνές και ορχήστρα εγχόρδων βασισμένη σε ποίηση Lorca, Apollinaire, Rilke και Küchelbecker) και στη Σονάτα για Βιόλα, Op. 147, παραδίδει ένα έργο απαλλαγμένο από ψευδαισθήσεις. Ο θάνατος εδώ δεν είναι ηρωικός, όπως στον Mahler, αλλά απόλυτος, ψυχρός και υπαρξιακά αμείλικτος.

Επιμύθιο: Η Αισθητική της Αλήθειας

Η συνάφεια του Ντοστογιέφσκι με τον Shostakovich ενυπάρχει στην άρνησή τους να ωραιοποιήσουν την πραγματικότητα. Δεν υπάρχει έδαφος για ψυχικό κατευνασμό και αφελή λυρισμό. Η μορφολογική δομή των έργων τους, είτε πρόκειται για τις υπαρκτικές, πυρετώδεις παραγράφους του συγγραφέα είτε για τις μακρές, αποστεωμένες σειρές της ύστερης περιόδου του συνθέτη, υπηρετεί την ίδια αλήθεια: η τέχνη είναι το τελευταίο προπύργιο του ανθρώπου απέναντι στην εκμηδένιση.

Όπως ο αναγνώστης των κειμένων του Ντοστογιέφσκι καλείται να αντέξει το ψυχολογικό βάρος της αμαρτίας, έτσι και ο ακροατής των έργων του Shostakovich καλείται να γίνει μάρτυρας μιας εποχής όπου η ίδια η ύπαρξη ήταν μια πράξη αναμέτρησης.

Yiannis Panagiotakis

Ετικέτα: