Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Διανοητική Σονάτα / Wittgenstein, Schönberg και ο Θάνατος της σαφήνειας

Wittgenstein, Schönberg και ο Θάνατος της σαφήνειας

Έργο τέχνης του egon schiele. Ο-Wittgenstein-ο-Schonberg-και-ο-Θάνατος-της-σαφήνειας. Κλασική Μουσική

Στην ακροτελεύτια πρόταση του Tractatus Logico-Philosophicus, ο Ludwig Wittgenstein διατύπωσε μια φράση που έμελλε να στοιχειώσει τη δυτική σκέψη: «Για όσα δεν μπορεί κανείς να μιλά, γι’ αυτά πρέπει να σιωπά». Λίγα χρόνια νωρίτερα, το 1912, ο Arnold Schönberg είχε ήδη «σπάσει» αυτή τη σιωπή, όχι με λέξεις, αλλά με έναν ήχο που έμοιαζε να αναδύεται από τα έγκατα του ανθρώπινου ψυχισμού: το Pierrot Lunaire.

Αν «τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου μου», τότε τι συμβαίνει όταν ο κόσμος μας ξεχειλίζει από ένστικτα, τρόμο και ομορφιά που η συμβατική γλώσσα αδυνατεί να περιγράψει; Εκεί ακριβώς, στο μεταίχμιο του λόγου και του παραλόγου, συναντιέται η φιλοσοφική αυστηρότητα με τον μουσικό εξπρεσιονισμό.

Η Φυλακή της Λογικής και η Διέξοδος του Sprechstimme

Για τον Wittgenstein, η γλώσσα λειτουργεί ως ένας χάρτης της πραγματικότητας. Αν κάτι δεν μπορεί να απεικονιστεί με σαφήνεια, ανήκει στο πεδίο του «μυστικιστικού». Ωστόσο, ο Wittgenstein δεν υποτίμησε ποτέ αυτό το πεδίο· αντίθετα, θεωρούσε πως εκεί βρίσκονται τα σημαντικότερα πράγματα στη ζωή.

Στο Pierrot Lunaire, ο Schönberg χρησιμοποιεί την τεχνική του Sprechstimme. Η ερμηνεύτρια ούτε τραγουδά με την παραδοσιακή έννοια, ούτε απλώς μιλά. Βρίσκεται σε μια ενδιάμεση κατάσταση, μια «γκρίζα ζώνη» όπου η σημασία των λέξεων του Albert Giraud αποσυντίθεται για να δώσει τη θέση της στην καθαρή έκφραση. Εδώ, τα όρια της γλώσσας δεν καταργούνται, αλλά επεκτείνονται βίαια. Ο Pierrot δεν μας εξηγεί τον πόνο του· μας αναγκάζει να τον υποστούμε.

Η Μουσική ως «Ακατέργαστη» Γλώσσα

Ο εξπρεσιονισμός του Schönberg είναι η μουσική απάντηση στην κρίση της αναπαράστασης. Όπως ο Wittgenstein κατάλαβε ότι η λογική δομή της γλώσσας συχνά αποτυγχάνει να αγγίξει την ουσία της ύπαρξης, έτσι και ο Schönberg κατάλαβε ότι η παραδοσιακή τονικότητα (το γνώριμο σύστημα της κλασικής μουσικής) ήταν μια «γλωσσική σύμβαση» που δεν επαρκούσε πια για να εκφράσει τον μοντέρνο άνθρωπο.

  • Το Ζωώδες: Στο Pierrot Lunaire, ο ήχος είναι συχνά ακατέργαστος, σχεδόν βιολογικός.
  • Το Αληθινό: Δεν υπάρχει προσπάθεια για «ωραίο», αλλά για «αληθινό» αποτέλεσμα.
  • Το Ενστικτώδες: Η ατονικότητα λειτουργεί ως η απελευθέρωση από τους κανόνες της γραμματικής, επιτρέποντας στα ένστικτα να ακουστούν χωρίς το φίλτρο της αστικής ευγένειας.

Η Υποκρυπτόμενη Νοηματοδότηση

Υπάρχει μια λανθασμένη εντύπωση ότι η τέχνη που δεν είναι «κατανοητή» με την πρώτη ανάγνωση είναι χαοτική. Το αντίθετο συμβαίνει. Τόσο ο Wittgenstein όσο και ο Schönberg ήταν εμμονικοί με τη δομή. Το Pierrot Lunaire είναι ένα μαθηματικό αριστούργημα, με τη χρήση κανόνων, φούγκας και πολύπλοκων αντιστίξεων, όμως αυτή η δομή δεν είναι εκεί για να την «αναλύσει» ο ακροατής την ώρα της ακρόασης.

Είναι εκεί για να στηρίξει το οικοδόμημα μιας νοηματοδότησης που δεν περνά μέσα από τη λογική. Είναι αυτό που ο Wittgenstein θα ονόμαζε «το δείχνειν» σε αντίθεση με το «λέγειν». Η μουσική του Schönberg δεν λέει κάτι για τα ανθρώπινα ένστικτα· τα δείχνει στην πράξη.

Από την Απλοϊκή Εξήγηση στη Βιωματική Μετοχή

Το μεγάλο πρόβλημα της σύγχρονης πρόσληψης της τέχνης και της φιλοσοφίας είναι η εμμονή με την «εξήγηση». Θέλουμε να ξέρουμε «τι θέλει να πει ο ποιητής». Όμως, αν ο ποιητής μπορούσε να το πει με απλά λόγια, δεν θα χρειαζόταν την ποίηση.

Η σύνδεση Wittgenstein – Schönberg μας διδάσκει ότι η κατανόηση δεν είναι πάντα μια διανοητική διαδικασία.

  1. Η αποτυχία της ανάλυσης: Μπορείς να αναλύσεις τη συχνότητα κάθε νότας στο Pierrot Lunaire, αλλά θα χάσεις την εμπειρία του τρόμου και της σεληνιακής μέθης.
  2. Η δύναμη της συμμετοχής: Η γνώση προκύπτει από τη βιωματική μετοχή. Πρέπει να «κατοικήσεις» μέσα στον ήχο, να επιτρέψεις στα όρια του κόσμου σου να κλονιστούν από την ατονικότητα.

Όταν ο Pierrot τραγουδά για τη «ματωμένη θυσία» ή για το «φεγγαρόφωτο που τον πνίγει», δεν αναζητούμε μια λογική ακολουθία. Αναγνωρίζουμε, σε ένα προ-γλωσσικό επίπεδο, τις δικές μας εσωτερικές συγκρούσεις.

Η Διεύρυνση του Κόσμου

Αν αποδεχτούμε ότι τα όρια της γλώσσας μας είναι τα όρια του κόσμου μας, τότε έχουμε δύο επιλογές: είτε να παραμείνουμε ασφαλείς μέσα σε αυτά που μπορούν να ειπωθούν με σαφήνεια (στην καθημερινή, χρηστική γλώσσα), είτε να προσπαθήσουμε να επεκτείνουμε αυτά τα όρια μέσω της τέχνης.

Ο Schönberg με το Pierrot Lunaire έκανε ακριβώς αυτό: πήρε τη γλώσσα της μουσικής και την έσπρωξε πέρα από το χείλος του γκρεμού. Εκεί, στην άβυσσο, ανακάλυψε ότι ο άνθρωπος παραμένει ζωντανός, παλλόμενος και αληθινός, ακόμα και όταν δεν έχει λέξεις για να περιγράψει την κατάστασή του.

Το άρθρο αυτό, λοιπόν, δεν είναι μια έκκληση για περισσότερη ανάλυση, αλλά μια πρόσκληση για σιωπηλή ακρόαση. Γιατί, όπως κατάλαβαν και οι δύο μεγάλοι αυτοί διανοητές, η αλήθεια συχνά κρύβεται εκεί που σταματά η εξήγηση και ξεκινά η εμπειρία. Ο κόσμος μας είναι τόσο μεγάλος όσο η ικανότητά μας να αισθανόμαστε αυτό που δεν μπορούμε να ονομάσουμε.

Yiannis Panagiotakis

Ετικέτα: