Η ιστορία της ευρωπαϊκής μουσικής δημιουργίας κρύβει συχνά στροφές που καθορίστηκαν από την πολιτική βία και τις γεωπολιτικές ανατροπές, αφήνοντας στο περιθώριο δημιουργούς με σπάνιο στίγμα. Μια τέτοια περίπτωση αποτελεί ο Αυστροαμερικανός συνθέτης Richard Stöhr (1874–1967). Αν και υπήρξε κεντρική φυσιογνωμία της Βιέννης κατά τις πρώτες δεκαετίες του περασμένου αιώνα, το όνομά του σβήστηκε βίαια από το προσκήνιο μετά την προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία το 1938.
Σήμερα, η δισκογραφική ανάδυση του έργου του προσφέρει μια φρέσκια προοπτική για την εξέλιξη των ιδιωμάτων εκείνης της μεταβατικής εποχής. Η κυκλοφορία της πρώτης συλλογής με τα ορχηστρικά του έργα από την εταιρεία Toccata Classics, στην οποία συμπράττουν η Sinfonia Varsovia και ο αρχιμουσικός Ian Hobson, φέρνει στο φως τη γεμάτη παλμό εναρκτήρια κίνηση I. Andante maestoso από τη Σουίτα αρ. 2 για ορχήστρα εγχόρδων, έργο 120. Πρόκειται για μια καταγραφή που ανατρέπει την πεποίθηση ότι η βιεννέζικη παράδοση μετά τον Gustav Mahler οδηγούσε νομοτελειακά και αποκλειστικά στη ριζική αποδόμηση της τονικότητας.
Από τη Βιέννη στην αμερικανική εξορία
Ο Stöhr γεννήθηκε στη Βιέννη το 1874, την ίδια χρονιά με τον Arnold Schoenberg. Ανήκε σε μια γενιά που βρέθηκε στο σταυροδρόμι του ύστερου ρομαντισμού και των αναζητήσεων των αρχών του 20ού αιώνα. Σπούδασε ιατρική, λαμβάνοντας μάλιστα το διδακτορικό του, προτού αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στη σύνθεση και τη θεωρία της μουσικής στο Ωδείο της Βιέννης. Εκεί δίδαξε για τρεις δεκαετίες, διαμορφώνοντας προσωπικότητες όπως ο Herbert von Karajan, ο Rudolf Serkin, ο Samuel Barber και ο οραματιστής θεωρητικός Heinrich Schenker.
Η σταδιοδρομία του διακόπηκε απότομα λόγω της εβραϊκής του καταγωγής. Το 1938 απολύθηκε αμέσως, τα βιβλία του απαγορεύτηκαν και ο ίδιος αναγκάστηκε να αναζητήσει καταφύγιο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Παρά τις αντίξοες συνθήκες και τον αποχωρισμό από τη σύζυγό του για εννέα ολόκληρα χρόνια, ο Stöhr δεν σταμάτησε να συνθέτει, αφήνοντας πίσω του επτά συμφωνίες, πλήθος έργων μουσικής δωματίου, χορωδιακά και όπερες. Η εγκατάστασή του στο Curtis Institute της Φιλαδέλφειας και αργότερα στο Βερμόντ τού επέτρεψε να συνεχίσει το παιδαγωγικό του έργο, όμως η δημιουργική του παραγωγή παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό ανέκδοτη και απρόσιτη για το κοινό της μεταπολεμικής Ευρώπης.
Το νεοκλασικό ιδίωμα της Σουίτας αρ. 2 για έγχορδα
Η Σουίτα αρ. 2 σε λα ελάσσονα, έργο 120, γράφτηκε το 1947, μια χρονιά έντονα φορτισμένη, καθώς συνέπεσε με την επανένωση του συνθέτη με τη γυναίκα του μετά τον πόλεμο. Αντίθετα με τις τάσεις της εποχής που ευνοούσαν τον ακραίο πειραματισμό ή τη χρήση του δωδεκάφθογγου συστήματος, ο Stöhr επιλέγει εδώ έναν συνειδητό διάλογο με τις φόρμες του παρελθόντος, υιοθετώντας μια καθαρή νεοκλασική κατεύθυνση.
Το πρώτο μέρος, Andante maestoso, αποτελεί δείγμα αυτής της αισθητικής επιλογής. Η Sinfonia Varsovia, υπό την καθοδήγηση του Ian Hobson, αποδίδει με ευκρίνεια τον επιβλητικό χαρακτήρα της εισαγωγής. Ο Stöhr αποφεύγει τις υπερβολές και τις ηχητικές καινοτομίες. Αντιθέτως, βασίζεται σε μια ξεκάθαρη μελωδική γραμμή, η οποία αναπτύσσεται στα έγχορδα με ρυθμική ζωντάνια και σταθερό βηματισμό. Η επιλογή του Andante maestoso δεν οδηγεί σε έναν βαρύ ή πένθιμο τόνο· διατηρεί μια εσωτερική φωτεινότητα και μια αίσθηση αξιοπρέπειας που αντικατοπτρίζει την αισιοδοξία του δημιουργού μετά τις δοκιμασίες της εξορίας.
Η γραφή του για τα έγχορδα φανερώνει βαθιά γνώση των δυνατοτήτων της ορχήστρας. Οι φωνές πλέκονται με φυσικότητα, δημιουργώντας αντιστικτικά στρώματα που εξελίσσονται χωρίς σκοτεινά ή αδιάβατα σημεία. Ο Hobson επιλέγει τέμπο που επιτρέπουν στις φράσεις να αναπνεύσουν, αναδεικνύοντας τις αποχρώσεις των βιολοντσέλων και των κοντραμπάσων, που κρατούν τα θεμέλια της κίνησης, ενώ τα βιολιά ξεδιπλώνουν θέματα με έντονο λυρισμό.
Η ερμηνεία του Ian Hobson και της Sinfonia Varsovia
Η αποκατάσταση ενός ξεχασμένου έργου απαιτεί κάτι περισσότερο από μια απλή ανάγνωση της παρτιτούρας. Απαιτεί ερμηνευτική άποψη. Ο Βρετανός πιανίστας και μαέστρος Ian Hobson, γνωστός για την επιμονή του στην εξερεύνηση παραγνωρισμένων σελίδων του 20ού αιώνα, προσεγγίζει τον Stöhr με τον σεβασμό που αρμόζει σε έναν κλασικό. Δεν προσπαθεί να υπερτονίσει στοιχεία για να προκαλέσει έναν επιφανειακό εντυπωσιασμό, αλλά εμπιστεύεται την καθαρότητα της ίδιας της μουσικής γραφής.
Η Sinfonia Varsovia ανταποκρίνεται με ακρίβεια και ζεστό ήχο. Στο Andante maestoso, η ομοιογένεια των εγχόρδων δοκιμάζεται στις διαδοχικές μετατροπίες και στις απαιτητικές αλλαγές δυναμικής. Το αποτέλεσμα δικαιώνει τον συνθέτη, αποδεικνύοντας ότι η μουσική του διαθέτει αυθύπαρκτη αξία και δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό αξιοπερίεργο. Η ηχογράφηση, που πραγματοποιήθηκε στο Concert Studio του Πολωνικού Ραδιοφώνου στη Βαρσοβία, διακρίνεται για τη διαύγειά της, επιτρέποντας στον ακροατή να παρακολουθήσει κάθε λεπτομέρεια της αντιστικτικής πορείας.
Μια εναλλακτική ανάγνωση για την κλασική μουσική 20ού αιώνα
Η ακρόαση του Richard Stöhr σήμερα μας αναγκάζει να επανεκτιμήσουμε το τοπίο της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα. Η ιστοριογραφία συχνά εστιάζει αποκλειστικά στις ριζοσπαστικές ρήξεις, αφήνοντας την εντύπωση ότι μετά το 1910 η τονική δημιουργία είχε στερέψει από ιδέες. Έργα όπως η Σουίτα αρ. 2 αποδεικνύουν το αντίθετο: υπήρχε ένας ισχυρός, δημιουργικός άξονας συνθετών που επέλεξαν να εξελίξουν την παράδοση των Johannes Brahms, Anton Bruckner και Franz Schmidt, ενσωματώνοντας τη ρυθμική οξύτητα και την οικονομία μέσων του μοντερνισμού, χωρίς όμως να απαρνηθούν το μελωδικό κέντρο βάρος.
Η πρώτη συλλογή ορχηστρικής μουσικής του Stöhr αποτελεί πολύτιμο εργαλείο για κάθε ενημερωμένο ακροατή που επιδιώκει να κατανοήσει το πραγματικό εύρος εκείνης της περιόδου. Η κίνηση Andante maestoso ανοίγει ένα παράθυρο σε έναν κόσμο όπου η ισορροπία, η μελωδική ευρηματικότητα και η τεχνική αρτιότητα συμβίωναν με ταραγμένες ιστορικές συγκυρίες, προσφέροντας μια λιτή αλλά ουσιαστική αισθητική απόλαυση.




















