Η Δωδεκάφθογγη Γραφή στην Αμερικανική Εξορία: Το Τέταρτο Κουαρτέτο Εγχόρδων του Arnold Schoenberg
Η εγκατάσταση του Arnold Schoenberg στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1933 σηματοδότησε την αφετηρία μιας δημιουργικής περιόδου που συχνά ονομάζεται «αμερικανική φάση». Το Κουαρτέτο Εγχόρδων Αρ. 4, Op. 37, το οποίο ολοκληρώθηκε το καλοκαίρι του 1936 στο Λος Άντζελες, συνιστά ένα από τα πλέον αντιπροσωπευτικά δείγματα αυτής της εποχής. Η ανάθεση του έργου έγινε από την Elizabeth Sprague Coolidge, τη σημαντικότερη ίσως μαικήνα της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα, η οποία είχε χρηματοδοτήσει και το Τρίτο Κουαρτέτο του δημιουργού, προσφέροντας στον συνθέτη την απαραίτητη οικονομική και ηθική στήριξη κατά τα πρώτα έτη της μετανάστευσής του.
Η Μεταμπαρόκ Ρητορική και η Σειραϊκή Μέθοδος
Στο τρίτο μέρος του έργου, το Largo, η σύνθεση παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα που την απομακρύνει από τον πρώιμο εξπρεσιονισμό της Βιέννης: μια βαθιά μεταμπαρόκ αίσθηση. Ο Schoenberg, παρότι χρησιμοποιεί τη δωδεκάφθογγη μέθοδο με απόλυτη αυστηρότητα, υιοθετεί μια ρητορική που παραπέμπει ευθέως στις αρχές του 18ου αιώνα. Η χρήση εκτενών μονωδικών γραμμών που εκφέρονται ομαδικά (unisono) στην απαρχή του μέρους, ανακαλεί στη μνήμη τη δραματουργία των παθών ή ενός αργού μέρους από κοντσέρτο γκρόσο, όπου η φωνή διεκδικεί τον χώρο της μέσα από μια αυστηρή πλην όμως εύλογη διαδοχή φθόγγων.
Η πρεμιέρα δόθηκε στις 9 Ιανουαρίου 1937 από το Κουαρτέτο Kolisch στο UCLA. Ο Rudolf Kolisch, ως στενός συγγενής και μαθητής του συνθέτη, γνώριζε καλά την επιθυμία του Schoenberg να αντιμετωπίζεται η κλασική μουσική 20ού αιώνα όχι ως μια βίαιη ρήξη με το παρελθόν, αλλά ως η οργανική της συνέχεια. Στο Op. 37, η σειραϊκή οργάνωση δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά το όχημα για μια ανανεωμένη πολυφωνία, όπου οι φωνές κινούνται με μια ανεξαρτησία που παραπέμπει στη γραφή του Johann Sebastian Bach, μετασχηματίζοντας την αντίστιξη σε μια νέα, αδέσμευτη γλώσσα.
Ιστορικές Συγκυρίες και η Ερμηνεία του Fred Sherry String Quartet
Η καταγραφή του έργου από το Fred Sherry String Quartet προσφέρει μια σύγχρονη οπτική που αναδεικνύει ακριβώς αυτά τα ιστορικά στοιχεία. Ο Fred Sherry, με την εκτενή εμπειρία του στη μουσική δωματίου και τη θητεία του πλάι σε μορφές όπως ο Stravinsky, αποφεύγει την υπερβολική ανάλυση των φθόγγων και επικεντρώνεται στη ροή των φράσεων. Η ηχογράφηση για τη σειρά Schoenberg Edition της Naxos αποδεικνύει ότι το Largo διαθέτει μια σχεδόν «ομιλούσα» ποιότητα, χαρακτηριστικό της μπαρόκ αισθητικής, μεταφερόμενης όμως σε ένα περιβάλλον όπου η τονικότητα έχει δώσει τη θέση της στη σειρά των δώδεκα ημιτονίων.
Την εποχή που συνέθετε το Τέταρτο Κουαρτέτο, ο Arnold Schoenberg βίωνε την απώλεια του ευρωπαϊκού του κόσμου. Η αλληλογραφία του με τον Alban Berg και αργότερα οι σκέψεις του για τον Anton Webern, φανερώνουν έναν δημιουργό που αγωνιούσε να διασώσει την αυστηρότητα της τέχνης του σε ένα περιβάλλον που συχνά προέτασσε τον εφήμερο εντυπωσιασμό. Το Largo ξεκινά με μια επιβλητική δήλωση, η οποία ιστορικά έχει συνδεθεί με τη θρησκευτική αφύπνιση του συνθέτη και την επιστροφή του στις εβραϊκές του ρίζες, γεγονός που εξηγεί τον τελετουργικό χαρακτήρα της μουσικής, μακριά από κάθε διάθεση περιγραφικότητας.
Η Διαχείριση του Χρόνου και οι Ρυθμικές Αξίες
Στο Largo, η διαχείριση του χρόνου ξεφεύγει από τις απότομες διακοπές και τις ασυνέχειες των έργων της περιόδου 1908-1923. Ο Arnold Schoenberg επιλέγει μια ανάπτυξη που βασίζεται σε μεγάλες περιόδους, οι οποίες θυμίζουν τα ύστερα έργα του Beethoven, αλλά με μια ρυθμική ζωντάνια που προέρχεται από την παράδοση των παλιών χορών. Οι απόψεις των μελετητών συγκλίνουν στο ότι το Op. 37 αποτελεί μια προσπάθεια ενσωμάτωσης της δωδεκάφθογγης σειράς σε παραδοσιακά σχήματα όπως το ροντο, προσδίδοντας στο έργο μια στιβαρότητα που συνομιλεί ευθέως με την κλασική κληρονομιά.
D – C# – A – Bb – F – Eb – E – C – Ab – G – F# – B
Η πρόκληση για το Fred Sherry String Quartet εντοπίζεται στην απόδοση των δυναμικών αντιθέσεων. Ο Schoenberg υπήρξε εξαιρετικά σχολαστικός στις ενδείξεις του, ζητώντας από τους μουσικούς να εναλλάσσουν το legato με το staccato με τέτοια ταχύτητα που θυμίζει την άρθρωση των παλιών οργάνων. Η χρήση της σουρντίνας σε ορισμένα σημεία του Largo δημιουργεί έναν απόκοσμο, σχεδόν μεταφυσικό ήχο, ο οποίος ενισχύει την αίσθηση ότι η μουσική αυτή αναδύεται από ένα ιστορικό βάθος για να τοποθετηθεί στο κέντρο της νεωτερικότητας.
Η καλλιτεχνική σπουδαιότητα της συγκεκριμένης σύνθεσης στην κλασική μουσική του 20ού αιώνα έγκειται στη σταθερότητα των θέσεών της. Ο Schoenberg, παρά την κριτική που δέχτηκε από τους οπαδούς του νεοκλασικισμού, επέδειξε στο Op. 37 μια δική του εκδοχή κλασικισμού. Δεν αντέγραψε το παρελθόν, αλλά χρησιμοποίησε την πειθαρχία του μπαρόκ κοντραπούντο για να προσφέρει μια νέα τάξη πραγμάτων, όπου κάθε φθόγγος έχει την αξιακή του θέση.




















