Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Κλασική Μουσική 20ός αι. / Gustav Mahler: Η Υπέρβαση του Θανάτου στη 2η Συμφωνία

Gustav Mahler: Η Υπέρβαση του Θανάτου στη 2η Συμφωνία

Gustav Mahler: Η Υπέρβαση του Θανάτου στη 2η Συμφωνία

Gustav Mahler: Sterben werd’ ich, um zu leben!

Η Εσχατολογική Προσδοκία της Αναστάσεως στην ποιητική του Gustav Mahler

Η 2η Συμφωνία σε Ντο ελάσσονα του Gustav Mahler, η αποκληθείσα Συμφωνία της Αναστάσεως (Auferstehungssymphonie), συνιστά ένα από τα επιβλητικότερα και πλέον μνημειώδη οικοδομήματα της δυτικής μουσικής δημιουργίας. Στο έργο αυτό, ο συνθέτης δεν επιχειρεί μια αφηρημένη στοχαστική διαλεκτική ούτε αρκείται σε μια ασαφή μεταφυσική αναζήτηση. Αντιθέτως, αναμετράται άμεσα με το κεντρικό μυστήριο της χριστιανικής πίστεως: την κατάργηση του θανάτου, τη λύτρωση του ανθρώπου και την προσδοκία της αιώνιας ζωής εν Χριστώ. Το πέμπτο και τελικό μέρος της συμφωνίας συμπυκνώνει αυτή την εσχατολογική πορεία, βασιζόμενο στην εκκλησιαστική θεματολογία του Friedrich Gottlieb Klopstock, την οποία ο Mahler επέκτεινε οργανικά με δικούς του στίχους, διαμορφώνοντας μια μεγαλοπρεπή μουσική διακήρυξη της χριστιανικής ελπίδας.

Η ποιητική και μουσική πλοκή του φινάλε εκκινεί από την υπαρξιακή οδύνη της θνητότητας, τον τρόμο ενώπιον του τέλους και την προσδοκία της Δευτέρας Παρουσίας. Ο Gustav Mahler, αναζητώντας το κατάλληλο ποιητικό υπόβαθρο για να αποδώσει τη μετάβαση από τον θάνατο στη ζωή, εντάσσει στον ιστό του έργου τους αρχικούς στίχους της χριστιανικής ωδής του Klopstock:

Aufersteh’n, ja aufersteh’n wirst du,

Mein Staub, nach kurzer Ruh’!

Unsterblich Leben! Unsterblich Leben

Wird der dich rief dir geben!

(Θα αναστηθείς, ναι, θα αναστηθείς,

σκόνη μου, μετά από σύντομη ανάπαυση!

Αθάνατη ζωή! Αθάνατη ζωή

θα σου χαρίσει Εκείνος που σε κάλεσε!)

Η αναφορά στη «σκόνη» (Staub) παραπέμπει ευθέως στη βιβλική διδασκαλία περί της δημιουργίας του ανθρώπου και της επιστροφής του στη γη, αλλά ταυτόχρονα και στην υπόσχεση της σωματικής αναστάσεως. Ο θάνατος δεν νοείται ως οντολογικός αφανισμός ή ως οριστικό τέλος της προσωπικότητας, αλλά ως πρόσκαιρη ύπνωση. Η ανάσταση των νεκρών θεμελιώνεται αποκλειστικά στη θεία πρωτοβουλία: στη φωνή Εκείνου που καλεί το κτίσμα από τη φθορά στην άφθαρτη δημιουργία.

Gustav Mahler: Η Πίστη ως Προσδοκία της Βασιλείας του Θεού

Στους στίχους που συνθέτει ο ίδιος ο Gustav Mahler, συμπληρώνοντας το κείμενο του Klopstock, η εστίαση μετατοπίζεται από την απλή προσμονή στην εσωτερική βεβαιότητα που χαρίζει η θεία Χάρις. Η πίστη δεν παρουσιάζεται ως μια αφηρημένη φιλοσοφική πεποίθηση, αλλά ως η εσχατολογική ελπίδα της Εκκλησίας:

O Glaube, mein Herz, o glaube:

Es geht dir nichts verloren!

Dein ist, ja dein, was du gesehnt!

Dein, was du geliebt, was du gestritten!

(Πίστεψε, καρδιά μου, πίστεψε:

Τίποτα δεν χάνεται για σένα!

Δικό σου είναι, ναι, δικό σου, ό,τι λαχτάρησες!

Δικό σου ό,τι αγάπησες, ό,τι πάλεψες!)

Η χριστιανική σωτηριολογία υπογραμμίζει ότι ο ανθρώπινος αγώνας, οι θλίψεις, ο πόνος και η εν Χριστώ αγάπη δεν βυθίζονται στην ανυπαρξία. Μεταμορφώνονται, καθαίρονται και δικαιώνονται στην αιώνια Βασιλεία του Θεού. Ο πόνος πλέον, επαναξιολογείται υπό το φως του Σταυρού και της Αναστάσεως, χάνοντας την καταστροφική του ισχύ. Η νίκη επί του Άδου διακηρύσσεται με θριαμβευτικό και εγκωμιαστικό τόνο: «O Schmerz! Du Alldurchdringer! / Dir bin ich entronnen!» (Ω πόνε, εσύ που διαπερνάς τα πάντα, σου ξέφυγα!).

Η ποιητική κορύφωση συμπυκνώνεται στην παράδοξη, πλην απολύτως ευαγγελική αλήθεια: «Sterben werd’ ich, um zu leben!» (Θα πεθάνω για να ζήσω!). Η φράση αυτή απηχεί το θεμελιώδες βίωμα της κενώσεως. Η εκούσια παραίτηση από το θνητό και εγωκεντρικό φρόνημα, καθώς και η διέλευση από τον σωματικό θάνατο, αποτελούν την αναγκαία θύρα για την είσοδο στην αληθινή, ατελεύτητη ζωή της θείας Δόξης.

Μουσικολογική Δομή και Λειτουργική Αναγωγή

Η αρχιτεκτονική της σύνθεσης στο πέμπτο μέρος παρακολουθεί με απόλυτη συνέπεια αυτή τη θεολογική πορεία από το δέος της Κρίσεως στην εσχατολογική αγαλλίαση. Ο Gustav Mahler επιστρατεύει πρωτοποριακές ενορχηστρωτικές τεχνικές για να υπηρετήσει το μουσικό του όραμα:

  1. Το Έσχατο Σάλπισμα (Der große Appell): Η εκτεταμένη χρήση των χάλκινων πνευστών και των κρουστών εκτός σκηνής (Fernorchester) δημιουργεί μια αίσθηση υπέρβασης. Το μακρινό αυτό σάλπισμα ανακαλεί την αποκαλυπτική εικόνα της σάλπιγγας της Δευτέρας Παρουσίας. Ο ήχος, διαπερνώντας τον χώρο, συμβολίζει την εισβολή των εσχάτων, της αιωνιότητας στον ιστορικό χρόνο και το ξύπνημα των κεκοιμημένων.
  2. Η Κατανυκτική Ψαλμωδία της Χορωδίας: Μετά την ορχηστρική θύελλα, η είσοδος της χορωδίας πραγματοποιείται pianississimo, σχεδόν ανεπαίσθητα και χωρίς τη συνοδεία οργάνων (a cappella). Η επιλογή αυτή αποδίδει την απόλυτη ησυχία του μνήματος, η οποία διακόπτεται γλυκά από την πρώτη αύρα της θείας ενέργειας. Η λιτότητα της γραφής προσδίδει στο τμήμα αυτό τον χαρακτήρα εκκλησιαστικού αίνου.
  3. Η Θριαμβευτική Δοξολογία: Η σταδιακή σύγκλιση των σολίστ (σοπράνο και Άλτο), της χορωδίας και της γιγαντιαίας ορχήστρας οδηγεί στην τελική μετάβαση από τη σκοτεινή Ντο ελάσσονα στη λαμπρή Ντο μείζονα. Η είσοδος του εκκλησιαστικού οργάνου (Orgel) και ο χαρμόσυνος ήχος των κωδώνων μεταφέρουν τον ακροατή από το γήινο πένθος στον ουράνιο θρίαμβο και τη λειτουργική δοξολογία της Άνω Ιερουσαλήμ.

Η 2η Συμφωνία του Gustav Mahler δεν πρέπει καθόλου να ιδωθεί ως ένα επιπρόσθετο αριστούργημα του όψιμου ρομαντισμού, αυτό είναι δεδομένο, αλλά ως μια ηχητική αποτύπωση της χριστιανικής εσχατολογίας. Μέσα από τη δημιουργική σύνθεση της ποίησης του Klopstock και των δικών του δογματικών προσθηκών, ο συνθέτης διατρανώνει ότι η ιστορία του ανθρώπου και του σύμπαντος δεν έχει ως πορεία τον αφανισμό. Η φθορά και ο θάνατος νικώνται, και η ανθρώπινη ύπαρξη καλείται να μεταμορφωθεί μέσα στην ατελεύτητη χαρά και το φως της Βασιλείας του Θεού.

The20thCenturyClassical.gr

Ετικέτα: