Richard Wagner: Faust Overture: ο νεαρός συνθέτης πριν από τον μύθο
Πριν ο Richard Wagner γίνει ο δημιουργός του Ring des Nibelungen, του Tristan und Isolde και του Parsifal, υπήρξε ένας νεαρός συνθέτης που αναζητούσε ακόμη τη δική του μουσική ταυτότητα. Η Faust Overture (WWV 59) αποτελεί ίσως το πιο αποκαλυπτικό δείγμα αυτής της περιόδου. Είναι ένα έργο που στέκεται ανάμεσα στον ύστερο γερμανικό Ρομαντισμό και στο προσωπικό ύφος που ο Wagner θα διαμορφώσει αργότερα, αποκαλύπτοντας έναν δημιουργό που δοκιμάζει τις δυνάμεις του απέναντι σε ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά έργα της Ευρώπης.
Η σύνθεση άρχισε το 1839, όταν ο Wagner βρισκόταν στο Παρίσι, μια περίοδο γεμάτη οικονομικές δυσκολίες αλλά και έντονη καλλιτεχνική αναζήτηση. Αρχικά δεν είχε σκοπό να γράψει μια εισαγωγή συναυλίας. Οραματιζόταν μια ολόκληρη συμφωνία βασισμένη στον Faust του Johann Wolfgang von Goethe. Το σχέδιο όμως εγκαταλείφθηκε προτού ολοκληρωθεί. Από το αρχικό αυτό όραμα διασώθηκε μόνο το πρώτο μέρος, το οποίο ο συνθέτης επεξεργάστηκε εκ νέου το 1844 και, οριστικά, το 1855, αποκτώντας τη μορφή με την οποία είναι γνωστό σήμερα.
Σε αντίθεση με πολλές μουσικές εμπνευσμένες από τον Faust, ο Wagner δεν επιχειρεί να αφηγηθεί ολόκληρη την ιστορία ούτε να περιγράψει επεισόδια όπως η συνάντηση με τον Μεφιστοφελή ή η τραγωδία της Μαργαρίτας. Η μουσική επικεντρώνεται αποκλειστικά στον ίδιο τον Faust ως εσωτερική προσωπικότητα. Πρόκειται για έναν άνθρωπο που βασανίζεται από την ανικανοποίητη επιθυμία για γνώση, από την αμφιβολία και από τη διαρκή σύγκρουση ανάμεσα στην ανθρώπινη φύση και στο απρόσιτο ιδεατό.
Ο μαθητής και στενός συνεργάτης του Wagner, Hans von Bülow, υποστήριζε ότι ο συνθέτης δεν ζωγραφίζει απλώς τον ήρωα του Goethe, αλλά τον Faust ως σύμβολο της ίδιας της ανθρωπότητας. Οι επιθυμίες, οι απογοητεύσεις και οι εσωτερικές συγκρούσεις του δεν ανήκουν σε έναν μόνο άνθρωπο, αλλά αντανακλούν τη μοίρα κάθε ανθρώπινης ύπαρξης. Αυτή η ανάγνωση εξηγεί γιατί η μουσική διατηρεί έναν έντονα ψυχολογικό χαρακτήρα αντί να λειτουργεί ως περιγραφική μουσική αφήγηση.
Από μουσική άποψη, η Faust Overture φανερώνει τις επιρροές που δέχθηκε ο Wagner εκείνη την εποχή. Η ορχηστρική γραφή θυμίζει σε αρκετά σημεία τον Hector Berlioz, ιδιαίτερα στον τρόπο με τον οποίο επιχειρεί να συναρμόσει τη συμφωνική μορφή με μια λογοτεχνική ιδέα. Ωστόσο, ακόμη και μέσα σε αυτές τις επιδράσεις διακρίνεται ήδη η χαρακτηριστική βαριά χρωματική αρμονία, η πλατιά ανάπτυξη των θεμάτων και η δραματική ένταση που θα αποτελέσουν αργότερα θεμελιώδη στοιχεία του προσωπικού του ύφους.
Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετοί μελετητές βλέπουν στο έργο αυτό έναν μακρινό προάγγελο του ώριμου Wagner. Δεν πρόκειται για άμεση προαναγγελία του Ring, αλλά για την πρώτη εμφάνιση μιας νέας μουσικής σκέψης. Η συνεχής μεταμόρφωση των θεμάτων, η οργανική συνοχή της φόρμας και η προσπάθεια να αποδοθεί μια ψυχική κατάσταση αντί μιας εξωτερικής δράσης προαναγγέλλουν την αισθητική που θα κυριαρχήσει στα μεταγενέστερα μουσικά δράματα.
Παρά τη σημασία της, η Faust Overture παραμένει σχετικά σπάνια στις αίθουσες συναυλιών. Ίσως επειδή βρίσκεται στη σκιά των μεγάλων λυρικών έργων του Wagner, ίσως επειδή δεν ανήκει ούτε στην πρώιμη ούτε στην πλήρως ώριμη δημιουργική του περίοδο. Κι όμως, ακριβώς αυτή η μεταβατική της θέση είναι που την καθιστά τόσο πολύτιμη. Επιτρέπει στον ακροατή να παρακολουθήσει τη γέννηση μιας από τις πιο επιδραστικές μουσικές προσωπικότητες του 19ου αιώνα.
Ακούγοντας σήμερα τη Faust Overture, δεν συναντούμε ακόμη τον απόλυτα διαμορφωμένο Wagner. Συναντούμε όμως έναν δημιουργό που έχει ήδη στραμμένο το βλέμμα προς το μέλλον, αναζητώντας μια νέα γλώσσα ικανή να εκφράσει όχι μόνο γεγονότα και χαρακτήρες, αλλά τις βαθύτερες αντιφάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Μέσα από αυτή την αναζήτηση γεννιέται ένα έργο που, αν και λιγότερο γνωστό από τις μεγάλες όπερές του, παραμένει ένα από τα σημαντικότερα κλειδιά για την κατανόηση της καλλιτεχνικής του εξέλιξης.
Ενδεικτική δισκογραφία
• Arturo Toscanini – NBC Symphony Orchestra (1941)
• Lorin Maazel – Berlin Philharmonic (RCA)
• Jascha Horenstein – Southwest German Radio Orchestra (1957)




















