Richard Strauss – Metamorphosen
Μελέτη για 23 σόλο έγχορδα — Ένας μνημειώδης θρήνος στις στάχτες του πολέμου
Στις στάχτες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η γερμανική κουλτούρα βίωνε μια από τις πιο σκοτεινές και καταστροφικές περιόδους της μακράς ιστορίας της. Μέσα σε αυτό το κλίμα απόλυτης απόγνωσης, ολικού ολέθρου και εθνικού θρήνου, ο Richard Strauss, σε ηλικία ογδόντα ετών, συνέθεσε ένα από τα πιο συγκλονιστικά αριστουργήματά του: τις Μεταμορφώσεις (Metamorphosen), μια μελέτη για 23 σόλο έγχορδα. Το έργο αυτό αποτελεί έναν βαθύτατα εσωστρεφή και πένθιμο απολογισμό για την απώλεια του ευρωπαϊκού και γερμανικού πολιτισμού, τη βιβλική καταστροφή των μεγάλων λυρικών θεάτρων και την κατάρρευση ενός ολόκληρου πνευματικού κόσμου. Πρόκειται για μια κορυφαία στιγμή της ύστερης δημιουργίας του συνθέτη, όπου η ανυπέρβλητη πολυπλοκότητα της αντιστικτικής γραφής συναντά την απόλυτη ρεαλιστική τραγικότητα.
Ιστορικό Υπόβαθρο και η Πορεία προς τη Σύνθεση
Η γέννηση των Μεταμορφώσεων συνδέεται άρρηκτα με τις δραματικές συνθήκες και τους περιορισμούς που επέβαλαν οι τελευταίοι μήνες του πολέμου. Το 1944, η υγεία του Strauss ήταν εξαιρετικά κλονισμένη και ο ίδιος είχε άμεση ανάγκη να επισκεφθεί το ελβετικό ιαματικό θέρετρο Μπάντεν, κοντά στη Ζυρίχη.
Ωστόσο, η ναζιστική κυβέρνηση αρνήθηκε πεισματικά να του χορηγήσει την απαραίτητη άδεια ταξιδιού στο εξωτερικό. Προκειμένου να παρακαμφθεί αυτό το γραφειοκρατικό και πολιτικό εμπόδιο, οι Karl Böhm, Paul Sacher και Willi Schuh συνέλαβαν ένα έξυπνο σχέδιο: ο Sacher, ιδρυτής και διευθυντής της Kammerorchester της Βασιλείας και του Collegium Musicum της Ζυρίχης, απέστειλε μια επίσημη καλλιτεχνική παραγγελία στον Strauss, προσφέροντάς του έτσι την απαραίτητη επίσημη πρόσκληση για να ταξιδέψει στην Ελβετία. Η παραγγελία, η οποία διατυπώθηκε μέσω επιστολής του Böhm στις 28 Αυγούστου 1944, αφορούσε μια «σουίτα για έγχορδα».
Ο Strauss απάντησε ότι εργαζόταν ήδη για κάποιο διάστημα πάνω σε ένα adagio για έντεκα έγχορδα (αν και τα πρώτα του προσχέδια προορίζονταν για σεπτέτο: δύο βιολιά, δύο βιόλες, δύο βιολοντσέλα και ένα κοντραμπάσο). Η καθοριστική ώθηση για την ολοκλήρωση και τη διεύρυνση του έργου δόθηκε στις 12 Μαρτίου 1945, με την ολοκληρωτική καταστροφή της Κρατικής Όπερας της Βιέννης από τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς. Συγκλονισμένος από το γεγονός, ο Strauss ξεκίνησε τη συγγραφή της τελικής παρτιτούρας των Μεταμορφώσεων την επόμενη κιόλας ημέρα, στις 13 Μαρτίου, και κατάφερε να συνενώσει τα προηγούμενα προσχέδιά του ολοκληρώνοντας το έργο σε διάστημα μόλις ενός μηνός, στις 12 Απριλίου 1945.
«Η πιο τρομερή περίοδος της ανθρώπινης ιστορίας έφτασε στο τέλος της, η δωδεκαετής βασιλεία της κτηνωδίας, της άγνοιας και της αντι-κουλτούρας υπό τους μεγαλύτερους εγκληματίες, κατά την οποία η πολιτιστική εξέλιξη 2.000 ετών της Γερμανίας συνάντησε τη μοίρα της.»
— Richard Strauss, Ημερολόγιο (Απρίλιος 1945)
Η Φιλοσοφική Επιρροή του Γκαίτε
Ο τίτλος Μεταμορφώσεις και η βαθύτερη έμπνευση του έργου πηγάζουν απευθείας από δύο εξόχως εσωστρεφή ποιήματα του Johann Wolfgang von Goethe με τον ίδιο τίτλο. Κατά τη διάρκεια του 1944, η χρονολογική επανανάγνωση του έργου του Γκαίτε λειτούργησε ως καταλυτική επιρροή για τον ηλικιωμένο συνθέτη.
Ο Strauss εκμυστηρεύτηκε σε έναν επισκέπτη του: «Τον διαβάζω όπως αναπτύχθηκε και όπως τελικά έγινε… Τώρα που είμαι και ο ίδιος γέρος, θα γίνω πάλι νέος με τον Γκαίτε και μετά πάλι γέρος μαζί του, με τα δικά του μάτια. Γιατί ήταν ένας άνθρωπος του βλέμματος, έβλεπε αυτό που εγώ άκουγα».
Στα προσχέδια των Μεταμορφώσεων, ο Strauss αντέγραψε αυτούσιους στίχους από το ποίημα του Γκαίτε Widmung (Αφιέρωση), καθώς η ίδια η λέξη «Μεταμόρφωση» χρησιμοποιήθηκε από τον ποιητή στη δύση της ζωής του για να περιγράψει τη δική του πνευματική και διανοητική εξέλιξη προς μια ολοένα υψηλότερη σφαίρα σκέψης. Η ιδέα του Γκαίτε περιελάμβανε επίσης την έννοια του εγγενούς αρχετύπου: ανεξάρτητα από το μέγεθος των εξωτερικών αλλαγών και μεταβολών, ο εσωτερικός, ουσιαστικός πυρήνας της ύπαρξης παραμένει αναλλοίωτος.
Μουσική Δομή και Θεματική Ανάλυση
Από μουσική άποψη, οι Μεταμορφώσεις αποτελούν ένα αριστούργημα της αντιστικτικής τέχνης, γραμμένο για 23 ανεξάρτητα σόλο έγχορδα: δέκα βιολιά, πέντε βιόλες, πέντε βιολοντσέλα και τρία κοντραμπάσα. Η δομή του έργου ακολουθεί μια κλασική τριμερή μορφή, αποτελούμενη από μια αργή εισαγωγή, ένα ταχύτερο κεντρικό τμήμα και μια τελική επιστροφή στο αρχικό αργό τέμπο. Αυτή η δομική επιλογή αντανακλά άμεσα τη μορφή του πρώιμου συμφωνικού του ποιήματος Θάνατος και Εξαϋλωση (Tod und Verklärung).
Το έργο οικοδομείται πάνω σε πέντε βασικά θεματικά στοιχεία που αναπτύσσονται με εξαιρετική οργανική συνοχή:
- Πρώτο Θέμα: Οι εναρκτήριες, σκοτεινές και υποβλητικές συγχορδίες που θέτουν αμέσως τον πένθιμο τόνο της σύνθεσης.
- Δεύτερο Θέμα: Η ρυθμική επανάληψη τριών σύντομων φθόγγων που ακολουθούνται από έναν μακρόσυρτο τέταρτο. Αν και δεν στέκεται μόνο του (προηγείται του τρίτου και τέταρτου θέματος), η πιο προφανής πηγή του είναι η 5η Συμφωνία του Beethoven (το μοτίβο των κόρνων στο τρίτο μέρος). Ωστόσο, συνδέεται επίσης με το Finale της «Συμφωνίας του Διός» του Mozart, τη Φούγκα από τη Σονάτα για Σόλο Βιολί σε σολ ελάσσονα του Bach, τη δική του Σονάτα για Πιάνο (1881), καθώς και το κατοπινό του Κοντσέρτο για Όμποε.
- Τρίτο Θέμα: Μια άμεση και ξεκάθαρη αναφορά στο τρίτο μέτρο του Πένθιμου Εμβατηρίου (Marcia funebre) από την 3η Συμφωνία («Ηρωική») του Beethoven.
- Τέταρτο Θέμα: Ένα σκοτεινό, εσωστρεφές θέμα σε ελάσσονα κλίμακα, το οποίο χαρακτηρίζεται από τη χρήση τριήχων.
- Πέμπτο Θέμα: Ένα εξαιρετικά λυρικό θέμα, το οποίο εισάγεται με την ένδειξη etwas fließender και αποτελεί την πηγή για τις φωτεινές, μείζονες αντιπαραθέσεις που προσφέρουν στιγμές ελπίδας μέσα στο έργο.
In Memoriam και Καλλιτεχνική Παρακαταθήκη
Η κορύφωση της τραγικότητας του έργου αποκαλύπτεται με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο στα τελευταία του μέτρα. Εκεί, οι χαμηλές φωνές των εγχόρδων παραθέτουν με απόλυτη σαφήνεια τα πρώτα τέσσερα μέτρα του Πένθιμου Εμβατηρίου της «Ηρωικής» του Beethoven. Στο κάτω μέρος της σελίδας της τελικής παρτιτούρας, ο Strauss έγραψε τη χειρόγραφη σημείωση «IN MEMORIAM!». Αυτός ο ύστατος θρήνος συνδέεται άμεσα με την καταγραφή «Trauer um München» (Θρήνος για το Μόναχο) που είχε κάνει στο προσωπικό του σημειωματάριο για τις Μεταμορφώσεις, μια αναφορά στην πόλη όπου γεννήθηκε και εργάστηκε επί σειρά ετών, και της οποίας το ιστορικό Εθνικό Θέατρο είχε μετατραπεί σε σωρό ερειπίων από τους βομβαρδισμούς.
Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο κοινό στις 25 Ιανουαρίου 1946 στη Ζυρίχη, υπό τη διεύθυνση του Paul Sacher και με την εκτέλεση του Collegium Musicum Zürich, ενώ ο ίδιος ο Strauss διηύθυνε την τελευταία γενική πρόβα.




















