Η Σονάτα σε Λα ελάσσονα: Το ύστερο βλέμμα του Ralph Vaughan Williams
Η Κλασική μουσική 20ού αιώνα και βρετανική παράδοση συνήθως παραπέμπουν στις μεγάλες συμφωνικές φόρμες ή στα χορωδιακά έργα που σφράγισαν την ταυτότητα του Ralph Vaughan Williams. Ωστόσο, η Σονάτα για βιολί και πιάνο σε Λα ελάσσονα, και ειδικότερα το πρώτο μέρος της, η Fantasia (Allegro giusto), αποτελεί μια ιδιότυπη περίπτωση στον εργογραφικό του κατάλογο. Δεν πρόκειται για ένα έργο της νεότητας, αλλά για έναν καρπό της όψιμης περιόδου του, γραμμένο το 1954, μόλις τέσσερα χρόνια πριν από τον θάνατό του.
Το ιστορικό πλαίσιο και η αφιέρωση στον Frederick Grinke
Η γέννηση της Σονάτας συνδέεται άρρηκτα με τον βιολονίστα Frederick Grinke. Ο Grinke, ένας από τους πιο αξιοσημείωτους ερμηνευτές της εποχής, είχε ήδη κερδίσει την εκτίμηση του συνθέτη. Η συνεργασία τους δεν ήταν τυχαία· ο Grinke διέθετε την τεχνική επάρκεια να διαχειριστεί τον ιδιότροπο λυρισμό του Ralph Vaughan Williams, ο οποίος, παρά την προχωρημένη ηλικία του, πειραματιζόταν ακόμη με τις δυνατότητες των εγχόρδων.
Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά δημόσια το 1954, σε μια περίοδο που η κλασική μουσική βρισκόταν στη δίνη του μεταπολεμικού μοντερνισμού. Ενώ οι νεότεροι συνθέτες στρέφονταν στον σειραϊσμό, ο Ralph Vaughan Williams παρέμενε πιστός σε μια προσωπική τονική γλώσσα, η οποία όμως στην προκειμένη περίπτωση εμφανιζόταν πιο τραχιά από ό,τι στο παρελθόν.
Η επιλογή της “Fantasia” ως εναρκτήριο λάκτισμα
Η ονομασία του πρώτου μέρους ως Fantasia κουβαλά ένα βαρύ ιστορικό φορτίο για τον συνθέτη. Δεν είναι η πρώτη φορά που χρησιμοποιεί τον όρο – αρκεί να αναλογιστεί κανείς τη διάσημη Fantasia on a Theme by Thomas Tallis. Όμως, στη Σονάτα του 1954, η δομή δεν ακολουθεί την παραδοσιακή φόρμα σονάτας που θα περίμενε κανείς σε ένα έργο δωματίου.
Η επιλογή του όρου υποδηλώνει μια διάθεση ελευθερίας και αναδρομής στις αγγλικές ρίζες του 16ου και 17ου αιώνα, όπου η “φαντασία” (fancy) επέτρεπε στον δημιουργό να αναπτύσσει το υλικό του με μια ροή που θύμιζε περισσότερο αυτοσχεδιαστικό λόγο παρά αυστηρό αρχιτεκτόνημα. Το Allegro giusto προσδίδει έναν ρυθμικό δυναμισμό που απομακρύνει το έργο από τη στατικότητα.
Η αισθητική των αντιθέσεων
Στην αλληλογραφία του και στις σκόρπιες σημειώσεις του εκείνης της περιόδου, ο Ralph Vaughan Williams έδειχνε να απασχολείται από τη σχέση των δύο οργάνων. Το πιάνο στη συγκεκριμένη σύνθεση δεν λειτουργεί ως απλή συνοδεία, ούτε όμως επιδιώκει μια διαρκή σύμπνοια με το βιολί. Υπάρχουν στιγμές που οι δύο γραμμές μοιάζουν να κινούνται σε παράλληλα σύμπαντα, μια τεχνική που ο συνθέτης είχε αρχίσει να εξελίσσει ήδη από την Τέταρτη και την Έκτη Συμφωνία του.
Η χρήση της Λα ελάσσονας, μιας τονικότητας με κλασική καθαρότητα, εδώ αποκτά μια άλλη χροιά. Ο συνθέτης αποφεύγει τις εύκολες λύσεις του βρετανικού φολκλορισμού που τον καθιέρωσε στις αρχές του αιώνα. Αντίθετα, η μουσική γλώσσα της Fantasia είναι γεμάτη από απότομες γωνίες και διαστήματα που προδίδουν μια ανησυχία, ίσως αντανακλώντας το κλίμα της μεταπολεμικής Βρετανίας.
Όταν το έργο εκδόθηκε από την Oxford University Press, οι κριτικές της εποχής στάθηκαν στην ιδιαιτερότητα της γραφής για το βιολί. Κάποιοι θεώρησαν ότι η γραφή ήταν “άβολη” για τον εκτελεστή, μια παρατήρηση που συχνά συνόδευε τα έργα του Ralph Vaughan Williams για έγχορδα, καθώς δεν ήταν ο ίδιος βιολονίστας.
Παρόλα αυτά, η Σονάτα παρέμεινε ένα έργο για τους “μυημένους”. Δεν απέκτησε ποτέ τη δημοτικότητα του The Lark Ascending, ίσως γιατί η Fantasia (Allegro giusto) απαιτεί από τον ακροατή μια διαφορετική ετοιμότητα.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο Ralph Vaughan Williams επεξεργάστηκε τη Σονάτα σε μια περίοδο που η ακοή του είχε εξασθενήσει σημαντικά. Αυτό το βιογραφικό στοιχείο έχει οδηγήσει πολλούς μελετητές στο να εξετάζουν τις υψηλές συχνότητες και τις ηχητικές μάζες του πιάνου στη Σονάτα ως μια προσπάθεια του συνθέτη να “ακούσει” μέσα από τη γραφή του.
Η Fantasia ξεκινά με ένα θέμα που βασίζεται σε τεταρτογενή διαστήματα, μια επιλογή που δίνει στον ήχο μια αίσθηση ανοιχτού χώρου αλλά και αβεβαιότητας. Η επιμονή στο Allegro giusto υπογραμμίζει την ανάγκη για μια ρυθμική πειθαρχία που κρατά το έργο μακριά από τον συναισθηματισμό των ύστερων ρομαντικών.
Η εξέλιξη της βρετανικής κλασικής μουσικής δωματίου
Η Σονάτα σε Λα ελάσσονα τοποθετείται χρονικά ανάμεσα στην 8η και την 9η Συμφωνία του συνθέτη. Στο πλαίσιο της κλασικής μουσικής 20ού αιώνα, το έργο αυτό δείχνει πώς η βρετανική σχολή προσπάθησε να ενσωματώσει τα διδάγματα της ηπειρωτικής Ευρώπης (όπως η επίδραση του Ravel, με τον οποίο ο Ralph Vaughan Williams είχε κάνει μαθήματα στο Παρίσι) σε ένα ιδίωμα που παρέμενε πεισματικά τοπικό.
Στην Fantasia, η χρήση του πιάνου θυμίζει κάποιες φορές τη στιβαρότητα του Brahms. Κάθε φράση στην Allegro giusto ενότητα εξυπηρετεί την εξέλιξη ενός μουσικού σκεπτικού που μοιάζει να αναζητά μια διέξοδο από την παράδοση, χωρίς όμως να την απαρνιέται.
Η καταγραφή της ιστορίας μέσω της παρτιτούρας
Οι σημειώσεις στην παρτιτούρα του 1954 αποκαλύπτουν έναν συνθέτη που γνωρίζει πολύ καλά τις δυναμικές του χώρου. Ο Ralph Vaughan Williams δεν έγραφε μουσική στο κενό· είχε πάντα στο μυαλό του τον ήχο των αγγλικών αιθουσών συναυλιών. Η Σονάτα αυτή, με την πρώτη κίνηση να θέτει έναν προκλητικό τόνο, αποτελεί μια από τις τελευταίες μεγάλες καταθέσεις του στον τομέα της μουσικής δωματίου.
Η έρευνα στα αρχεία του συνθέτη δείχνει ότι υπήρξαν αρκετές αναθεωρήσεις πριν το έργο πάρει την τελική του μορφή. Ο Grinke έπαιξε καθοριστικό ρόλο σε αυτές, προτείνοντας αλλαγές που θα καθιστούσαν το μέρος του βιολιού πιο λειτουργικό, χωρίς να αλλοιωθεί ο αρχικός οραματισμός του δημιουργού.




















