Johanna Senfter (1879–1961
Η παρουσία της Johanna Senfter (1879–1961) στον χάρτη της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα αποτελεί μια περίπτωση καλλιτεχνικής προσήλωσης και υφολογικής συνέπειας. Η Σονάτα για βιόλα και πιάνο αρ. 1 σε φα ελάσσονα, Op. 41, η οποία ολοκληρώθηκε το 1920, συνιστά δείγμα γραφής μιας δημιουργού που επέλεξε να κινηθεί στις παρυφές του γερμανικού υστερορομαντισμού, την εποχή που τα ευρωπαϊκά κέντρα δονούνταν από τις σεισμικές αλλαγές της ατονικότητας και του εξπρεσιονισμού.
Η μαθητεία δίπλα στον Max Reger και η διαμόρφωση του Op. 41
Η Johanna Senfter υπήρξε η πλέον αφοσιωμένη μαθήτρια του Max Reger στο Ωδείο της Λειψίας. Η σχέση τους, που ξεκίνησε το 1908, καθόρισε την συνθετική της σκέψη. Στη Σονάτα Op. 41, η επιρροή του δασκάλου είναι εμφανής στην αντιστικτική επεξεργασία και την πυκνή αρμονική πλέξη, ωστόσο η Senfter αποφεύγει την υπερβολική χρωματική ασάφεια που συχνά χαρακτήριζε τον Reger.
Η επιλογή της φα ελάσσονος για το πρώτο μέρος (Gemächlich) παραπέμπει σε μια παράδοση σκοτεινού λυρισμού, την οποία η συνθέτις διαχειρίζεται με δομική αυστηρότητα. Στην εργογραφία της, η σόλο βιόλα και τα σύνολα μουσικής δωματίου κατέχουν κεντρική θέση, αντανακλώντας την προσωπική της ενασχόληση με τα έγχορδα, καθώς υπήρξε και η ίδια βιολονίστρια και βιολίστρια.
Το 1920, έτος ολοκλήρωσης της συγκεκριμένης σονάτας, η κλασική μουσική βρισκόταν σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Ενώ ο Stravinsky πειραματιζόταν με τον νεοκλασικισμό και ο Schoenberg οριστικοποιούσε τη δωδεκάφθογγη μέθοδο, η Johanna Senfter παρέμενε πιστή σε μια μορφολογική καθαρότητα.
- Η εκδοτική πορεία: Το έργο εκδόθηκε από τον οίκο Simrock, γεγονός που μαρτυρά την αναγνώριση της ποιότητάς του σε μια εποχή που οι γυναίκες συνθέτριες σπάνια αποκτούσαν πρόσβαση σε μεγάλους εκδοτικούς οίκους.
- Η επιλογή του οργάνου: Η βιόλα, κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, άρχισε να αποκτά αυτοτελή υπόσταση ως σολιστικό όργανο, ξεφεύγοντας από τον συνοδευτικό ρόλο της στην ορχήστρα. Η Johanna Senfter συνέβαλε σε αυτή τη μετάβαση, προσφέροντας ένα έργο απαιτητικής δεξιοτεχνίας.
Η δομή του πρώτου μέρους: Gemächlich
Η ένδειξη Gemächlich που χαρακτηρίζει το πρώτο μέρος του Op. 41, ορίζει έναν ρυθμικό βηματισμό που επιτρέπει στη βιόλα να αναπτύξει το θεματικό της υλικό χωρίς την πίεση μιας καταιγιστικής ταχύτητας. Η συνθέτις χρησιμοποιεί το πιάνο ως έναν παράγοντα που διαμορφώνει το αρμονικό πεδίο μέσα στο οποίο κινείται η μελωδική γραμμή του εγχόρδου.
Η Johanna Senfter στη γερμανική κλασική μουσική σκηνή
Η Johanna Senfter πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της στο Oppenheim, μακριά από τα θορυβώδη καλλιτεχνικά σαλόνια του Βερολίνου. Αυτή η απομόνωση προσέδωσε στο έργο της μια ιδιότυπη εσωστρέφεια. Οι κριτικοί της εποχής συχνά σχολίαζαν την «αρρενωπή» γραφή της ένας χαρακτηρισμός που χρησιμοποιούνταν τότε για να περιγράψει τη συνθετική στιβαρότητα και την αποφυγή των μελοδραματικών αποχρώσεων.
- Αισθητική τοποθέτηση: Η Σονάτα αρ. 1 βρίσκεται πλησιέστερα στον Brahms παρά στον Wagner, δίνοντας προτεραιότητα στην ανάπτυξη των κινήσεων.
- Αρμονική γλώσσα: Παρότι το έργο παραμένει τονικό, οι συνεχείς μετατροπίες και οι δευτερεύουσες δεσπόζουσες δημιουργούν ένα αίσθημα διαρκούς κίνησης, χαρακτηριστικό της μετα-ρεγκεριανής σχολής.
Η μελέτη των χειρογράφων της Johanna Senfter, τα οποία φυλάσσονται στην Κρατική Βιβλιοθήκη της Βαυαρίας, αποκαλύπτει μια σχολαστική διαδικασία αναθεώρησης. Το Op. 41 φέρει διορθώσεις που αφορούν κυρίως τις δυναμικές και τις αρθρώσεις της βιόλας, υποδεικνύοντας ότι η συνθέτις είχε σαφή εικόνα για τις ηχοχρωματικές ιδιαιτερότητες του οργάνου στη χαμηλή και μεσαία περιοχή του.
Στο πλαίσιο της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα
Στο πλαίσιο της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα, η Senfter κατηγοριοποιείται συχνά στους «παραδοσιακούς μοντερνιστές». Η Σονάτα για βιόλα και πιάνο αρ. 1 δεν αποτελεί επανάσταση, αλλά μια εκλέπτυνση του ήδη υπάρχοντος λεξιλογίου. Η χρήση της μορφής σονάτας ακολουθεί τα κλασικά πρότυπα, όμως η εσωτερική επεξεργασία των θεμάτων διαθέτει μια πολυπλοκότητα που απαιτεί από τους μουσικούς απόλυτο έλεγχο του τόνου.
Η σπουδαιότητα του έργου προκύπτει κυρίως από την ενίσχυση του ρεπερτορίου της βιόλας σε μια περίοδο που το όργανο αναζητούσε τη δική του φωνή ανάμεσα στο βιολί και το βιολοντσέλο. Η Johanna Senfter αντιμετωπίζει τη βιόλα ως ένα όργανο με σκοτεινό, μεστό χρώμα, αποφεύγοντας τις υψηλές περιοχές που θα την έκαναν να ακούγεται ως ένα «βαρύ βιολί».
Μετά τον θάνατο της Johanna Senfter το 1961, το έργο της περιέπεσε σε μια περίοδο σχετικής λήθης, η οποία οφειλόταν εν μέρει στην άρνησή της να ακολουθήσει τις μεταπολεμικές πρωτοπορίες (avant-garde). Ωστόσο, οι πρόσφατες έρευνες γύρω από τις γυναίκες δημιουργούς της κλασικής μουσικής επανέφεραν το Op. 41 στο προσκήνιο.
Οι σύγχρονες ηχογραφήσεις αναδεικνύουν τη διαλεκτική σχέση των δύο οργάνων. Το πιάνο στην εισαγωγή του Gemächlich θέτει τις βάσεις μιας σοβαρής, σχεδόν τελετουργικής εξέλιξης, ενώ η βιόλα εισέρχεται με μια φράση που χαρακτηρίζεται από ρυθμική σταθερότητα. Η έλλειψη περιττών καλλωπισμών καθιστά το έργο αυτό ένα υπόδειγμα δωρικότητος, όπου κάθε φθόγγος έχει συγκεκριμένο λειτουργικό ρόλο στη συνολική σύνθεση.




















