Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Κλασική Μουσική 20ός αι. / Η 9η Συμφωνία του Μάλερ: Το Μουσικό Αντίο και η Κατάρα

Η 9η Συμφωνία του Μάλερ: Το Μουσικό Αντίο και η Κατάρα

Η 9η Συμφωνία του Μάλερ: Το Μουσικό Αντίο και η Κατάρα

Η Ενάτη Συμφωνία του Μάλερ

Η Ενάτη Συμφωνία σε Ρε μείζονα/Ρε ύφεση μείζονα (Symphony No. 9 in D major/D-flat major) του Γκούσταβ Μάλερ αποτελεί το τελευταίο ολοκληρωμένο συμφωνικό έργο του συνθέτη και δεσπόζει ως ένα από τα πλέον συγκλονιστικά και ιδιαίτερα έργα του ύστερου Ρομαντισμού, προαναγγέλλοντας τον αναδυόμενο Μοντερνισμό. Γραμμένη μεταξύ 1908 και 1909, η Ενάτη είναι κάτι περισσότερο από μια απλή συμφωνία· είναι ένας στοχασμός πάνω στη ζωή, τον θάνατο, την ομορφιά της φύσης και τον αποχαιρετισμό.

Η Σκια του Θανάτου και η Δεισιδαιμονία

Η περίοδος σύνθεσης της Ενάτης βρήκε τον Μάλερ αντιμέτωπο με προσωπικές δοκιμασίες και την αίσθηση της επερχόμενης απώλειας. Το 1907 ήταν μια χρονιά καταστροφών: η απώλεια της μεγαλύτερης κόρης του, Μαρίας, η αναγκαστική παραίτησή του από τη διεύθυνση της Κρατικής Όπερας της Βιέννης λόγω αντισημιτικών επιθέσεων και, κυρίως, η διάγνωσή του με σοβαρή καρδιακή πάθηση. Ο Μάλερ είχε συνειδητοποιήσει πλέον την πεπερασμένη φύση της ύπαρξης.

Αυτή η συνειδητοποίηση συνδέεται άμεσα με την περιβόητη «κατάρα της Ενάτης Συμφωνίας» μια δεισιδαιμονία που έλεγε ότι κανένας σπουδαίος συμφωνικός συνθέτης δεν μπορούσε να ξεπεράσει την Ενάτη του. Ο Μπετόβεν, ο Σούμπερτ και, πιο πρόσφατα, ο Μπρούκνερ (που πέθανε πριν την ολοκληρώσει) είχαν ολοκληρώσει μόνο εννέα συμφωνίες. Φοβούμενος αυτή την «κατάρα», ο Μάλερ αρνήθηκε να αριθμήσει το προηγούμενο μεγάλο ορχηστρικό του έργο, το κύκλο τραγουδιών Das Lied von der Erde (Το Τραγούδι της Γης), ως “Ενάτη Συμφωνία”, παρόλο που ουσιαστικά ήταν η ένατη συμφωνική του σύνθεση. Όταν ολοκλήρωσε το επόμενο έργο του, την πραγματική «Ενάτη», ξεκίνησε με κάποια ανακούφιση να γράφει τη Δέκατη, δηλώνοντας στην Άλμα: «Τώρα ο κίνδυνος πέρασε…». Ωστόσο, πέθανε πριν ολοκληρώσει τη Δέκατη Συμφωνία, επιβεβαιώνοντας έτσι, και για τον ίδιο, την «κατάρα».

Μουσικές Ιδιαιτερότητες: Από τον Χορό στην Αποδόμηση

Η Ενάτη Συμφωνία ξεχωρίζει από την παραδοσιακή συμφωνική δομή με την αντισυμβατική της ακολουθία αργό-χορευτικό-γρήγορο-αργό.

  1. I. Andante comodo (Ρε μείζονα): Το εναρκτήριο μέρος είναι ένα γιγαντιαίο αργό μέρος, το οποίο έχει περιγραφεί ως ένας «υπέρμετρος έρωτας για τη γη». Η μουσική κινείται σε μια εκτεταμένη τονικότητα, γεμάτη λεπτή πολυφωνία, και αναπτύσσεται με μια συνεχώς μεταβαλλόμενη διάθεση που συνδυάζει την ειδυλλιακή ομορφιά με την αγωνία και τη διάλυση. Η χρήση του μοτίβου του «αντίο» (Lebewohl), που θυμίζει το τελευταίο τραγούδι του Das Lied von der Erde, ενισχύει την αίσθηση του αποχαιρετισμού.
  2. II. Im Tempo eines gemächlichen Ländlers: Ένα ειρωνικό χορευτικό μέρος, ένα Ländler (αυστριακός λαϊκός χορός) που παραμορφώνεται και σατιρίζεται. Είναι ένα μέρος γεμάτο σαρκασμό, που αντιπαραβάλλει την απλότητα του λαϊκού χορού με την πολυπλοκότητα και τη νευρικότητα της ύστερης εποχής.
  3. III. Rondo-Burleske: Allegro assai: Το κεντρικό, γρήγορο μέρος, ένα αληθινό Rondo-Burleske αποτελεί ένα από τα πιο μοντέρνα και βίαια κομμάτια του Μάλερ. Είναι ένα tour de force αντίστιξης, με αδυσώπητο ρυθμό και αγωνιώδη, σχεδόν ατονική γραφή, που πολλοί ερμηνευτές θεωρούν ως μια «άγρια» και «αρνητική» στάση απέναντι στον θάνατο. Ο Λέοναρντ Μπερνστάιν υποστήριξε ότι προφήτευε συμβολικά τον επικείμενο θάνατο του ίδιου του Μάλερ, τον θάνατο της τονικότητας και τον θάνατο του δυτικού πολιτισμού.
  4. IV. Adagio (Ρε ύφεση μείζονα): Το φινάλε είναι ένα εκτενές Adagio, ένα συγκλονιστικό αργό μέρος, που οδηγεί τη συμφωνία σε μια σταδιακή, εκστατική διάλυση. Εδώ, η μουσική απομακρύνεται από τη γήινη αγωνία προς μια εσωτερική γαλήνη. Οι φράσεις επιμηκύνονται, οι δυναμικές μειώνονται σε σχεδόν απόλυτη σιωπή, και η τονικότητα διαλύεται. Ολοκληρώνεται με μια απόλυτη ακινησία, έναν μουσικό αποχαιρετισμό που αποδίδεται με αξιοσημείωτη χάρη και αυτοσυγκράτηση.

Η μουσική διαθήκη του Μάλερ

Η Ενάτη Συμφωνία είναι ίσως, η μουσική «διαθήκη» του Μάλερ. Ενσαρκώνει την οριστική αποδοχή του θανάτου, όχι τόσο ως μια σκοτεινή κατάληξη, αλλά ως μια μετάβαση.

  • Ο Αποχαιρετισμός: Ο ίδιος ο συνθέτης δεν πρόλαβε να ακούσει ποτέ το έργο του, η πρεμιέρα έγινε μετά τον θάνατό του, το 1912, από τον Μπρούνο Βάλτερ. Αυτό ενίσχυσε την πεποίθηση ότι το έργο είναι ο προσωπικός του αποχαιρετισμός στη ζωή.
  • Η Αγάπη για τη Γη: Παρόλο που διαποτίζεται από την αίσθηση του τέλους, η συμφωνία περιέχει έντονες στιγμές βαθιάς αγάπης για τη ζωή, την ομορφιά της φύσης και την «απολεσθείσα νιότη» (“O vanish’d youth! O scatter’d love!”) που φέρεται να έγραψε ο ίδιος ο Μάλερ.
  • Πέρασμα στον Μοντερνισμό: Η τόλμη των αρμονιών, η έντονη αντίστιξη (ειδικά στο Rondo-Burleske) και η δομική ασάφεια των ακραίων μερών καθιστούν την Ενάτη ένα έργο-ορόσημο, που ανοίγει τον δρόμο για τη μουσική του 20ού αιώνα, επηρεάζοντας βαθιά συνθέτες όπως ο Άλμπαν Μπεργκ και ο Άρνολντ Σένμπεργκ.

Όπως είπε ο Σένμπεργκ, ο συνθέτης «δεν μιλάει πλέον ως άτομο», αλλά σχεδόν ως ένα «κρυφό πρόσωπο που χρησιμοποίησε τον Μάλερ απλώς ως εκπρόσωπό του». Η Ενάτη Συμφωνία του Μάλερ είναι, τελικά, μια καθολική δήλωση για την ομορφιά της ύπαρξης και την αναπόφευκτη στιγμή του τέλους.

Ετικέτα: