Το Κοντσέρτο για Βιολοντσέλο του Έντουαρντ Έλγκαρ
Ελεγεία ενός τέλους και το μεταίχμιο της Κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα
Το Κοντσέρτο για Βιολοντσέλο σε Μι ελάσσονα, έργο 85, του Έντουαρντ Έλγκαρ, ολοκληρωμένο το 1919, συγκαταλέγεται στα πλέον ενδιαφέροντα και συγκινητικά έργα ολόκληρου του αντίστοιχου ρεπερτορίου. Συντέθηκε σε μια περίοδο έντονης προσωπικής και ιστορικής κρίσης και συχνά έχει περιγραφεί ως η ελεγειακή αποτύπωση της μεταπολεμικής απογοήτευσης που ακολούθησε τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς και ως σιωπηρή αποχαιρετιστήρια χειρονομία προς τον κόσμο της Εδουαρδιανής αισιοδοξίας που είχε πλέον ανεπιστρεπτί χαθεί. Πρόκειται για το τελευταίο μεγάλο ορχηστρικό έργο του συνθέτη και, περισσότερο από κάθε άλλο, λειτουργεί ως προσωπική κατάθεση ζωής αλλά και, ως σχόλιο για τη μετάβαση της ευρωπαϊκής μουσικής στον εικοστό αιώνα.
Σε αντίθεση με τη μεγαλοπρεπή και συχνά εξωστρεφή ρητορική προηγούμενων έργων του, όπως οι Παραλλαγές Αίνιγμα ή το Κοντσέρτο για Βιολί, το Κοντσέρτο για Βιολοντσέλο διακρίνεται από αξιοσημείωτη λιτότητα, εγκράτεια και σχεδόν ασκητική καθαρότητα. Η ενορχήστρωση απογυμνώνεται από περιττές πυκνώσεις, οι ρομαντικές εξάρσεις υποχωρούν και τη θέση τους καταλαμβάνει μια διαχείριση μέσων που υπηρετεί πλέον την βαθιά εκφραστικότητα. Ο Έλγκαρ εδώ, φαίνεται να απορρίπτει τη δημόσια ρητορική και να στρέφεται σε έναν λόγο χαμηλόφωνο, στοχαστικό και εσωτερικό.
Η έναρξη του έργου είναι από τις πλέον εμβληματικές στη συμφωνική πραγματικότητα του εικοστού αιώνα. Τέσσερις επιτακτικές συγχορδίες του σόλο βιολοντσέλου, που θυμίζουν σχεδόν αποφθεγματική διακήρυξη, οδηγούν αμέσως σε ένα εκτενές ρετσιτατίβο, βαθιά εκφραστικό και δραματικό. Η χειρονομία αυτή φυσικά, δεν λειτουργεί ως θεατρικό εφέ, αλλά ως ιδιωτική εξομολόγηση, η οποία εκτίθεται χωρίς προστατευτικό περίβλημα. Ο ίδιος ο Έλγκαρ αναφερόταν στο έργο ως έκφραση της στάσης ενός ανθρώπου απέναντι στη ζωή, στάση που εδώ αποκαλύπτεται μελαγχολική, αποστασιοποιημένη και βαθιά στοχαστική.
Το Κοντσέρτο αποτελείται από τέσσερα μέρη, διάταξη ασυνήθιστη για το είδος, η οποία ωστόσο εξυπηρετεί τη δραματουργική του συνοχή.
Το πρώτο μέρος, Adagio και Moderato, ανοίγει με το γνωστό σόλο του βιολοντσέλου πριν η βιόλα εισαγάγει το κύριο θεματικό υλικό. Η μουσική αναπτύσσεται με αργούς παλμούς και λιτό λυρισμό, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα εσωτερικής περισυλλογής. Η αίσθηση του χρόνου μοιάζει να επιβραδύνεται, ενώ η μελωδία εκφέρεται με έναν τόνο παραίτησης και ήπιας θλίψης.
Το δεύτερο μέρος, Lento και Allegro molto, λειτουργεί ως ένα σύντομο και νευρώδες σκέρτσο. Η κίνηση είναι ζωηρή, σχεδόν αιχμηρή, αλλά η ένταση που παράγεται δεν είναι εύθυμη. Αντιθέτως, διαπερνάται από ανησυχία και εσωτερική ένταση. Το σόλο βιολοντσέλο κινείται με δεξιοτεχνική ακρίβεια, χωρίς ποτέ να επιδεικνύει επιφανειακή βιρτουοζιτέ.
Το τρίτο μέρος, Adagio, αποτελεί τον συναισθηματικό πυρήνα ολόκληρου του έργου. Με ελάχιστα μέσα και εξαιρετική οικονομία υλικού, ο Έλγκαρ οικοδομεί μια εκτενή ελεγεία βαθιάς θλίψης και ευαλωτότητας. Η μουσική μοιάζει να αιωρείται εκτός χρόνου, απογυμνωμένη από κάθε ρητορικό στολίδι, εκφράζοντας μια σιωπηλή αποδοχή της απώλειας.
Το φινάλε, Allegro και Moderato, ξεκινά με πιο αποφασιστική διάθεση, η οποία όμως σταδιακά υπονομεύεται από επαναλαμβανόμενες αναμνήσεις προηγούμενου υλικού. Παρά τις στιγμές έντασης και κίνησης, η μουσική δεν καταφέρνει να οδηγηθεί σε πραγματική λύτρωση. Λίγο πριν το τέλος, επανεμφανίζεται η αρχική φράση του έργου, επιβάλλοντας μια κυκλική αίσθηση αναπόδραστου πεπρωμένου και κλείνοντας το Κοντσέρτο με συγκρατημένη, αλλά βαθιά φορτισμένη κατάληξη.
Παρότι ο Έλγκαρ παρέμεινε πιστός στη ρομαντική τονική του γλώσσα και δεν συμμερίστηκε τις ριζοσπαστικές τάσεις της ηπειρωτικής ευρωπαϊκής πρωτοπορίας, το Κοντσέρτο για Βιολοντσέλο εντάσσεται ουσιαστικά στο πνευματικό κλίμα του εικοστού αιώνα. Η απομάκρυνση από τη μεγαλοπρέπεια, η έμφαση στην εσωτερικότητα και η αποφυγή επιδεικτικής δεξιοτεχνίας συνδέουν το έργο με μια ευρύτερη μετατόπιση προς την οικονομία των μέσων και την υπαρξιακή έκφραση, χαρακτηριστικά που θα συναντήσουμε σε συνθέτες όπως ο Σιμπέλιους ή, αργότερα, ο Σοστακόβιτς.
Η έντονα προσωπική φύση του Κοντσέρτου, όπου η μοναχική φωνή του σολίστα μοιάζει να αντιπαρατίθεται σε μια ορχήστρα που σχολιάζει διακριτικά και συχνά αποσύρεται, προαναγγέλλει μια νέα αντίληψη για τη σχέση ατόμου και συλλογικού λόγου στη μουσική. Δεν πρόκειται για δημόσια διακήρυξη, αλλά για μουσική εξομολόγηση, όπου η υποκειμενική εμπειρία τίθεται στο επίκεντρο.
Η αρχική υποδοχή του έργου υπήρξε επιφυλακτική, κυρίως εξαιτίας της προβληματικής πρώτης εκτέλεσης. Ωστόσο, με την πάροδο των δεκαετιών και ιδιαίτερα μετά την εμβληματική ερμηνεία της Ζακλίν ντυ Πρε το 1965, το Κοντσέρτο για Βιολοντσέλο καθιερώθηκε ως ένα από τα αριστουργήματα του εικοστού αιώνα. Σήμερα αναγνωρίζεται ως ελεγεία ενός κόσμου που παρήλθε αλλά και ως παραδοχή πως η μουσική μπορεί να εκφράσει τη θλίψη όχι ως παραίτηση, αλλά ως αξιοπρεπή και βαθιά ανθρώπινη στάση απέναντι στην ιστορία και στον χρόνο.




















