Alban Berg: Η Χρονική Σύμπτωση ενός Θανάτου και η Κλασική Μουσική του 20ού Αιώνα
Τον Απρίλιο του 1935, η Βιέννη έγινε μάρτυρας μιας τραγωδίας που μετατόπισε τον άξονα της Δεύτερης Σχολής της Βιέννης. Η Manon Gropius, κόρη της Alma Mahler και του αρχιτέκτονα Walter Gropius, πέθανε σε ηλικία μόλις δεκαοκτώ ετών από πολιομυελίτιδα. Ο Alban Berg, στενός φίλος της οικογένειας, διέκοψε ακαριαία την εργασία του πάνω στην όπερα Lulu για να συνθέσει το Κοντσέρτο για Βιολί, φέροντας την αφιέρωση «Dem Andenken eines Engels» (Στη Μνήμη ενός Αγγέλου).
Το έργο αυτό δεν αποτελεί μόνο έναν επικήδειο για μια χαμένη νεότητα, αλλά και το κύκνειο άσμα του ίδιου του Alban Berg, ο οποίος πέθανε λίγους μήνες μετά την ολοκλήρωσή του, χωρίς να προλάβει να ακούσει την πρεμιέρα.
Το Χρονικό της Ανάθεσης και η Οικονομική Ανασφάλεια
Η ιστορία του κοντσέρτου ξεκινά λίγο νωρίτερα, τον Φεβρουάριο του 1935, όταν ο Αμερικανός βιολιστής Louis Krasner ζήτησε από τον Alban Berg ένα έργο γραμμένο για βιολί. Ο Berg αρχικά δίσταζε. Παρά την παγκόσμια αναγνώριση του Wozzeck, η οικονομική του κατάσταση ήταν δυσχερής, καθώς η ναζιστική άνοδος στη Γερμανία είχε ήδη αρχίσει να στραγγαλίζει την «εκφυλισμένη τέχνη» (Entartete Kunst), αποκλείοντας τη μουσική του από τις μεγάλες γερμανικές αίθουσες.
Ο Krasner επέμεινε, υποστηρίζοντας πως ένα κοντσέρτο για βιολί από έναν συνθέτη του δωδεκαφθογγισμού θα αποδείκνυε πως η μέθοδος του Arnold Schoenberg μπορούσε να παράγει λυρισμό και ζωντάνια. Ο θάνατος της Manon Gropius λειτούργησε ως καταλύτης. Ο Alban Berg, εργαζόμενος με πυρετώδη ταχύτητα στο σπίτι του στην Carinthia, ολοκλήρωσε την παρτιτούρα μέσα σε μόλις τέσσερις μήνες, μια ασυνήθιστη ταχύτητα για τον παραδοσιακά αργό ρυθμό εργασίας του.
Ιστορικές Διασταυρώσεις: Bach και Λαϊκή Παράδοση
Στο κοντσέρτο αυτό, ο Alban Berg προχώρησε σε μια ιστορική κίνηση που γεφύρωσε το μπαρόκ με τον 20ό αιώνα. Ενσωμάτωσε το κοράλ του Johann Sebastian Bach «Es ist genug» (Είναι αρκετό) από την καντάτα O Ewigkeit, du Donnerwort, BWV 60. Η επιλογή αυτή δεν ήταν τυχαία. Οι στίχοι του κοράλ μιλούν για την αποδοχή του θανάτου και την πνευματική λύτρωση, στοιχεία που ο Berg ήθελε να συνδέσει με τη μορφή της Manon.
Παράλληλα, στην παρτιτούρα εντοπίζεται η χρήση ενός παραδοσιακού λαϊκού τραγουδιού από την Carinthia (Ländler), το οποίο εισάγει μια γήινη, σχεδόν αναχρονιστική ατμόσφαιρα μέσα στο αυστηρό δωδεκαφθογγικό πλαίσιο. Αυτή η συνύπαρξη του ιερού (Bach), του κοσμικού (λαϊκή μουσική) και του ριζοσπαστικού (δωδεκαφθογγισμός) καθιστά το έργο ορόσημο για την κλασική μουσική του 20ού αιώνα.
Η Πρεμιέρα και η Σκιά του Ναζισμού
Η πρεμιέρα του έργου δόθηκε στις 19 Απριλίου 1936 στη Barcelona, στο πλαίσιο του φεστιβάλ της Διεθνούς Εταιρείας Σύγχρονης Μουσικής (ISCM). Ο Alban Berg είχε ήδη πεθάνει την παραμονή των Χριστουγέννων του 1935 από σηψαιμία, αποτέλεσμα ενός παραμελημένου αποστήματος. Ο Louis Krasner ήταν ο σολίστ, ενώ τη διεύθυνση της ορχήστρας ανέλαβε ο Hermann Scherchen, μετά την ξαφνική αποχώρηση του Anton Webern.
Ο Webern, συντετριμμένος από τον θάνατο του αγαπημένου του φίλου, βρέθηκε σε κατάσταση ψυχικής κατάρρευσης κατά τη διάρκεια των δοκιμών. Παρά την τελειομανία του, δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει την προετοιμασία με την ορχήστρα, δηλώνοντας πως η μουσική του Alban Berg τον ξεπερνούσε συναισθηματικά. Η εκτέλεση του Scherchen, ωστόσο, υπήρξε θριαμβευτική, αν και η απουσία του συνθέτη και η πολιτική πίεση από τη Γερμανία έδιναν στη βραδιά μια αίσθηση ιστορικού τέλους.
Η Σταδιακή Καταξίωση και οι Πολιτικές Αντιδράσεις
Στην Αυστρία και τη Γερμανία, το έργο αντιμετωπίστηκε με εχθρότητα από τους κομμουνιστικούς κύκλους που το θεωρούσαν «αστικό φορμαλισμό», αλλά κυρίως από το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς. Οι ναζί θεωρούσαν τον Alban Berg ως εκπρόσωπο της «πολιτιστικής μπολσεβικοποίησης». Είναι χαρακτηριστικό πως η πρώτη εκτέλεση στη Βιέννη, λίγο μετά τη Barcelona, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στους συντηρητικούς κύκλους που αρνούνταν να δεχτούν τη χρήση του Bach σε ένα έργο που παραβίαζε τους κανόνες της παραδοσιακής αρμονίας.
Στην Αγγλία, η πρώτη μετάδοση από το BBC το 1936 προκάλεσε το ενδιαφέρον της διανόησης, με τον Edward Clark να πρωτοστατεί στην προώθηση του έργου. Το κοντσέρτο άρχισε να αντιμετωπίζεται ως η «ανθρώπινη πλευρά» του μοντερνισμού, μια απόδειξη πως η δομή δεν αποκλείει την ιστορική μνήμη.
Η Ακρίβεια της Δομής ως Ιστορική Μαρτυρία
Ο Alban Berg σχεδίασε το κοντσέρτο σε δύο μέρη, το καθένα εκ των οποίων υποδιαιρείται σε δύο ενότητες. Η μαθηματική ακρίβεια της δωδεκάφθογγης σειράς που χρησιμοποίησε περιλαμβάνει διαδοχικές τρίτες, γεγονός που επιτρέπει την ανάδυση τονικών συγχορδιών. Αυτή η τεχνική επιλογή επέτρεψε στον Berg να ενσωματώσει το κοράλ του Bach χωρίς να δημιουργείται αισθητικό χάσμα.
Ιστορικά, η χρήση της σειράς που χρησιμοποιήθηκε, αποτελεί την απόλυτη ισορροπία ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον. Οι πρώτες εννέα νότες σχηματίζουν τριάδες, ενώ οι τελευταίες τέσσερις είναι οι πρώτες νότες του κοράλ του Bach. Αυτή η δομική λεπτομέρεια δεν ήταν απλώς μια τεχνική άσκηση, αλλά μια συνειδητή απόφαση του Berg να συνδέσει τη γενιά του με τη γερμανική μουσική κληρονομιά, την οποία το ναζιστικό καθεστώς προσπαθούσε να μονοπωλήσει.
Η Σκληρή Πραγματικότητα του Τέλους
Ο θάνατος του Alban Berg τον Δεκέμβριο του 1935 στέρησε από τον 20ό αιώνα έναν συνθέτη που βρισκόταν στο απόγειο της δημιουργικότητάς του. Το κοντσέρτο για βιολί, γραμμένο για τη Manon Gropius, κατέληξε να παιχτεί στην κηδεία του ίδιου του δημιουργού του. Η σύζυγός του, Helene Berg, αφιέρωσε το υπόλοιπο της ζωής της στη διατήρηση της μνήμης του, αν και η ίδια προκάλεσε ιστορικές διαμάχες απαγορεύοντας την ολοκλήρωση της τρίτης πράξης της Lulu.
Η ιστορία του «Αγγέλου» παραμένει συνδεδεμένη με την πτώση της μεσοπολεμικής Βιέννης. Το έργο στέκει ως η τελευταία μεγάλη αναλαμπή ενός κόσμου που σύντομα θα βυθιζόταν στον πόλεμο και την καταστροφή. Η μουσική του Berg, παρά τις προσπάθειες απαγόρευσης, επιβίωσε μέσω των ηχογραφήσεων του Krasner και των εκτελέσεων σε ελεύθερα εδάφη, επιβεβαιώνοντας πως η ιστορική μνήμη δεν μπορεί να σβηστεί από πολιτικά διατάγματα.




















