Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Κλασική Μουσική / Beethoven String Quartet Op. 95 Οι απαρχές της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα

Beethoven String Quartet Op. 95 Οι απαρχές της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα

Beethoven: (Μπετόβεν) Οι απαρχές της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα

Beethoven String Quartet Op. 95 Οι απαρχές της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα

Το 1810, ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν γράφει μουσική από μια θέση αποστασιοποίησης. Η Βιέννη δεν αποτελεί πλέον σημείο αναφοράς, η κοινωνική πραγματικότητα έχει απορρυθμιστεί και η απώλεια της ακοής του έχει καταστήσει αδύνατη κάθε επιστροφή σε προηγούμενες ισορροπίες. Το Κουαρτέτο Εγχόρδων σε Φα ελάσσονα, Op. 95, το οποίο ο ίδιος ονομάζει «Serioso», ανήκει σε αυτή ακριβώς τη συνθήκη.

Δεν πρόκειται για έργο μετάβασης ούτε για πειραματισμό. Το Op. 95 εμφανίζεται ως συνειδητή τομή. Η κλασική φόρμα δεν λειτουργεί εδώ ως οργανωτική ασφάλεια αλλά ως πεδίο πίεσης. Για τον λόγο αυτό, το «Serioso» μπορεί να θεωρηθεί ένα από τα πρώτα έργα όπου η μουσική παύει να επιβεβαιώνει την παράδοση και αρχίζει να τη μετασχηματίζει εκ των έσω.

Beethoven late style και η αποχώρηση από τη δημόσια μουσική γλώσσα

Ο Μπετόβεν σημειώνει ότι το έργο δεν προορίζεται για δημόσια εκτέλεση και απευθύνεται σε περιορισμένο κύκλο. Η δήλωση αυτή δεν έχει χαρακτήρα ελιτισμού αλλά αποτυπώνει μια βαθιά αλλαγή στάσης. Η μουσική δεν γράφεται πια με αναφορά σε μια συλλογική εμπειρία ούτε επιδιώκει συμμετοχή ή ανταπόκριση.

Το «Serioso» αποκόπτεται από την αστική λειτουργία του κουαρτέτου ως κοινωνικής μουσικής πράξης. Δεν διαμορφώνει αφήγηση, δεν προσφέρει ερμηνευτικά στηρίγματα και δεν καλλιεργεί καμία προσδοκία περαιτέρω εξέλιξης. Αυτή η απομάκρυνση από τον ακροατή ως συνομιλητή θα αποτελέσει βασικό γνώρισμα της μουσικής του 20ού αιώνα, από τον Σένμπεργκ έως τον Βέμπερν και τον Μπάρτοκ.

Μουσική ένταση και περιορισμός της φόρμας στο Op. 95

Από τις πρώτες νότες, το έργο δίνει την αίσθηση ότι λειτουργεί υπό πίεση. Οι μουσικές κινήσεις είναι σύντομες, κοφτές, συχνά ασύμμετρες. Οι παύσεις δεν λειτουργούν ως λειτουργικά μουσικά σημεία αλλά ως ρήγματα. Η φόρμα δεν εκτυλίσσεται αλλά συγκρατείται.

Η επιλογή αυτή δεν σχετίζεται με απλοποίηση ή λιτότητα με την παραδοσιακή έννοια. Αντίθετα, ο περιορισμός γίνεται εργαλείο έντασης. Η Φα ελάσσονα, τονικότητα που στον Μπετόβεν συχνά συνδέεται με σύγκρουση και αντίσταση, εδώ δεν οδηγεί σε καμία μορφή εξισορρόπησης. Το έργο παραμένει εγκλωβισμένο σε μια διαρκή εσωτερική διαπραγμάτευση χωρίς τελική σταθεροποίηση.

Από τον Μπετόβεν στη Δεύτερη Σχολή της Βιέννης

Ο Άρνολντ Σένμπεργκ αναγνώριζε στον ύστερο Μπετόβεν μια βαθιά αναθεώρηση της μορφής. Το γεγονός ότι το Op. 95 είναι το συντομότερο από τα κουαρτέτα του δεν δηλώνει συνοπτικότητα αλλά άρνηση ανάπτυξης με τους όρους του 19ου αιώνα.

Οι συνθέτες του 20ού αιώνα, επιδιώκοντας να απομακρυνθούν από τη ρητορική πληρότητα του Ρομαντισμού, θα βρουν στο «Serioso» ένα πρότυπο στάσης. Στα κουαρτέτα του Μπάρτοκ και του Σοστακόβιτς, η μουσική δεν οργανώνεται γύρω από κορυφώσεις ή λύσεις, αλλά γύρω από τη συνύπαρξη αντιθετικών καταστάσεων που δεν επιλύονται.

Το φινάλε του Serioso και η πράξη αποστασιοποίησης

Το τελικό μέρος του έργου αιφνιδιάζει με τη σχετική ελαφρότητά του. Μετά από μια πορεία έντονης συγκέντρωσης και εσωτερικής έντασης, η κατακλείδα εμφανίζεται ταχύτερη και φωτεινότερη. Η αλλαγή αυτή δεν λειτουργεί ως αποφόρτιση, αλλά ως σχόλιο.

Η χειρονομία αυτή θα βρει αντίστοιχες πρακτικές στον 20ό αιώνα, όπου η απότομη μεταβολή ύφους λειτουργεί ως μορφή ειρωνικής απόστασης. Ο Μπετόβεν δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει ισορροπία. Κλείνει το έργο αφήνοντας εκτεθειμένη καθολικά την μελωδικότητα, αν την εννοήσουμε ως μουσικό αφήγημα.

Beethoven Op. 95 ένα έργο χωρίς συμφιλίωση

Το «Serioso» δεν εντάσσεται εύκολα σε μια προοδευτικά ιστορική μουσική πορεία. Δεν εξηγείται ως αναγκαίο στάδιο ούτε δικαιώνεται εκ των υστέρων. Παραμένει απομονωμένο μέσα στο έργο του Μπετόβεν, λειτουργώντας ως σημείο, τρόπον τινά ασυνέχειας.

Οι ενότητες του κουαρτέτου δεν συγκλίνουν και οι εντάσεις δεν μετασχηματίζονται σε σταθερές καταστάσεις. Καμία ιδέα δεν αποκτά τον χαρακτήρα τελικής δήλωσης. Αυτή η άρνηση ολοκλήρωσης δεν αποτελεί αδυναμία αλλά συνειδητή στάση.

Σε αυτή ακριβώς τη στάση βρίσκεται η ουσιαστική του συγγένεια με τη μουσική του 20ού αιώνα. Όχι στη γλώσσα ή στα μέσα, αλλά στην απόφαση να μην κλείσει το νόημα. Το Op. 95 παραμένει ανήσυχο, ανολοκλήρωτο και γι’ αυτό βαθιά σύγχρονο.

Ετικέτα: