Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Κλασική Μουσική 20ός αι. / Arnold Schoenberg: Η Νέα γλώσσα της Κλασικής Μουσικής

Arnold Schoenberg: Η Νέα γλώσσα της Κλασικής Μουσικής

Πώς το 2ο Κουαρτέτο του Άρνολντ Σένμπεργκ σόκαρε το κοινό της Βιέννης και γέννησε τη νέα κλασική μουσική.

Arnold Schoenberg και το Κουαρτέτο Εγχόρδων αρ. 4, έργο 37

Η ωριμότητα μιας νέας μουσικής γλώσσας

Arnold Schoenberg: Άρνολντ Σένμπεργκ και ο αριθμός 13

Όταν ο Arnold Schoenberg ολοκλήρωσε το Τέταρτο Κουαρτέτο Εγχόρδων, έργο 37, τον Ιούλιο του 1936, είχε ήδη εγκαταλείψει τη Γερμανία και είχε εγκατασταθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η νέα του ζωή μόλις είχε αρχίσει να αποκτά μια κάποια σταθερότητα. Οι αντιξοότητες , οι αλλεπάλληλες μετακινήσεις και οι πιεστικές επαγγελματικές υποχρεώσεις δεν τον εμπόδισαν να περατώσει τη σύνθεση του έργου μέσα σε έξι μόλις εβδομάδες. Σε επιστολή του προς την Elizabeth Sprague Coolidge, η οποία είχε αναθέσει το έργο, σημείωνε ότι επωφελούνταν από κάθε ελεύθερη στιγμή προκειμένου να εργαστεί, εκφράζοντας παράλληλα την ικανοποίησή του για το αποτέλεσμα, το οποίο θεωρούσε αμεσότερο σε σύγκριση με το προηγούμενο κουαρτέτο του.

Η παρατήρηση αυτή ενέχει ιδιαίτερη σημασία. Το Τέταρτο Κουαρτέτο δεν ανήκει στην περίοδο κατά την οποία ο Schoenberg αναζητούσε μια νέα συνθετική μέθοδο· αντίθετως, ανάγεται στην εποχή όπου η αναζήτηση αυτή έχει πλέον τελεσφορήσει. Η δωδεκαφθογγική τεχνική δεν εμφανίζεται εδώ ως στοιχείο ετερότητας ή ως πειραματική αισθητική προσέγγιση. Έχει ενσωματωθεί πλήρως στη δημιουργική του σκέψη, λειτουργώντας ως φυσικό και οργανικό μέσο διαμόρφωσης του μουσικού λόγου.

Η διαπίστωση αυτή κρίνεται βαρύνουσας σημασίας, καθώς η δημόσια εικόνα του Schoenberg εξακολουθεί συχνά να εγκλωβίζεται στον στερεοτυπικό χαρακτηρισμό του ως «εφευρέτη» του δωδεκαφθογγισμού. Η ιστορική πραγματικότητα τυγχάνει σαφώς συνθετότερη. Ο ίδιος ουδέποτε αντιμετώπισε τη μέθοδό του ως αυτοσκοπό· μείζον μέλημά του υπήρξε το πώς η μουσική θα διατηρούσε την εσωτερική της συνοχή σε μια εποχή κατά την οποία η παραδοσιακή τονικότητα αδυνατούσε πλέον να υπηρετήσει τις εκφραστικές ανάγκες της σύγχρονης δημιουργίας.

Το κουαρτέτο εγχόρδων κατέχει εξέχουσα θέση στην πορεία αυτή. Από την εποχή των Haydn και Beethoven έως τους Schubert και Brahms, αποτελούσε το κατεξοχήν πεδίο δοκιμασίας των σπουδαιότερων μορφολογικών και αισθητικών ιδεών των συνθετών. Όταν ο Schoenberg επιστρέφει στο είδος αυτό το 1936, τελεί εν πλήρει επιγνώσει ότι συνομιλεί με μια παράδοση δύο σχεδόν αιώνων. Η επιλογή του δεν υποδηλώνει νοσταλγία ούτε διάθεση συνθετικής ανακύκλωσης· αντιθέτως, καταδεικνύει την πεποίθησή του ότι μια νέα μουσική γλώσσα οφείλει να δοκιμάζεται και να δικαιώνεται μέσω των πλέον απαιτητικών μορφών της ευρωπαϊκής κληρονομιάς.

Το πρώτο μέρος του έργου αποτυπώνει ανάγλυφα την ανωτέρω στάση. Η θεμελιώδης δωδεκάφθογγη σειρά εκτίθεται ήδη από τις πρωταρχικές φράσεις, αποτελώντας το γενεσιουργό υλικό ολόκληρης της ανάπτυξης. Ο ακροατής δεν απαιτείται να κοινωνεί των θεωρητικών αρχών της δωδεκαφθογγικής γραφής προκειμένου να αντιληφθεί ότι η μουσική εξελίσσεται με αξιοσημείωτη συνοχή. Οι χαρακτηριστικές επαναλήψεις ορισμένων φθόγγων, καθώς και η ιδιαίτερη έμφαση στα διαστήματα τρίτης και έκτης, προσδίδουν στο έργο ευδιάκριτη φυσιογνωμία, προσανατολίζοντας την ακοή εντός του ηχητικού τοπίου.

Το δεύτερο μέρος (Comodo – Trio) αποκαλύπτει μια διαφορετική πτυχή της αισθητικής του συνθέτη. Η τριμερής του διάρθρωση παραπέμπει συνειδητά στην κλασική δομή του κουαρτέτου, ενώ το κεντρικό επεισόδιο επέχει θέση ανάλογης λειτουργίας με εκείνη της ανάπτυξης. Δεν πρόκειται για μια απλοϊκή επιστροφή στον κλασικισμό, αλλά για μια δημιουργική επανερμηνεία μορφών οι οποίες διατηρούν την οργανωτική τους ισχύ, ακόμη και εντός ενός αμιγώς μετατονικού αρμονικού περιβάλλοντος.

Στο Largo, ο Schoenberg περιορίζει συνειδητά την πολυφωνική δυναμική, επιλέγοντας την αρχική έκθεση του κυρίου θέματος σε πλήρη ταυτοφωνία (unisono) από όλα τα όργανα. Η απόφαση αυτή επιφέρει μια αίσθηση τελετουργικής καθαρότητας, η οποία αντιπαρατίθεται έντονα προς τη μεγάλη κινητικότητα των υπόλοιπων ενοτήτων. Παράλληλα, οι αναδρομές σε μοτίβα του πρώτου μέρους καταδεικνύουν ότι ο συνθέτης αντιλαμβάνεται το κουαρτέτο ως ενιαία, συμπαγή μορφή και όχι ως απλή διαδοχή τεσσάρων ανεξάρτητων μερών.

Το καταληκτικό Allegro, γραμμένο σε μορφή rondo, επιστεγάζει τον εν λόγω συλλογισμό. Η διηνεκής μεταμόρφωση του βασικού υλικού επιβεβαιώνει μια αρχή η οποία διέπει το σύνολο του έργου του Schoenberg: η μουσική μορφή δεν προκύπτει από την παράθεση νέων, ετερόκλητων θεμάτων, αλλά από τη διαρκή εξέλιξη και παραλλαγή ενός περιορισμένου αριθμού αρχικών ιδεών (Developing variation / εξελισσόμενη παραλλαγή). Η αντίληψη αυτή συνδέεται αρρήκτως με τη γερμανική συμφωνική παράδοση του 19ου αιώνα, την οποία ο ίδιος γνώριζε εις βάθος και είχε αναλύσει επανειλημμένως στα θεωρητικά του συγγράμματα.

Το Κουαρτέτο Εγχόρδων αρ. 4 δεν αποτελεί έργο μετάβασης ή πειραματισμού, αλλά δημιουργία απόλυτης ωριμότητας. Δεν εξαγγέλλει μια νέα ρήξη, ούτε επιδιώκει τη βίαιη ανατροπή των προγενεστέρων. Αντιθέτως, αποτυπώνει τη στιγμή κατά την οποία ο δημιουργός κατέχει πλέον πλήρη εμπιστοσύνη στα εκφραστικά του μέσα. Η τεχνική δεν διεκδικεί την προσοχή του ακροατή αυτοτελώς· υπηρετεί τη μορφή, όπως ακριβώς κάθε αυθεντικό συνθετικό εργαλείο τάσσεται πάντοτε στην υπηρεσία του βαθύτερου μουσικού σκοπού.

Γι’ αυτόν τον λόγο, ίσως, το έργο διατηρεί εξέχουσα θέση στο σύνολο της εργογραφίας του Schoenberg. Όχι επειδή αποτελεί υπόδειγμα θεωρητικής διδαχής, αλλά επειδή αποδεικνύει ότι η αξία μιας νέας μουσικής γλώσσας δεν κρίνεται από την πρωτοτυπία ή την αυστηρότητα των κανόνων της. Κρίνεται, εν τέλει, από την ικανότητά της να κυοφορεί έργα που χαρακτηρίζονται από εσωτερική αναγκαιότητα, δομική συνοχή και διαχρονική καλλιτεχνική ισχύ.

Ετικέτα: