Alexander von Zemlinsky: Sinfonietta, Op. 23
Η Sinfonietta, Op. 23 αποτελεί το τελευταίο μεγάλο ορχηστρικό έργο που ολοκλήρωσε ο Alexander von Zemlinsky επί ευρωπαϊκού εδάφους. Γραμμένη το 1934, η σύνθεση λειτουργεί ως ένας ακριβής καθρέφτης της ψυχολογικής και γεωγραφικής μετατόπισης του δημιουργού της. Δεν πρόκειται για μια απλή προσθήκη στον κατάλογο των έργων του, αλλά για το αποτέλεσμα μιας βίαιης αλλαγής ταχύτητας στη ζωή και τη σκέψη του.
Το 1933, ο Zemlinsky αναγκάζεται να εγκαταλείψει το Βερολίνο λόγω των φυλετικών νόμων και επιστρέφει στη Βιέννη. Εκεί, βρίσκει ένα καλλιτεχνικό τοπίο εντελώς διαφορετικό από εκείνο που άφησε: η πόλη είναι πλέον εχθρική και ο ίδιος αντιμετωπίζεται ως μια μορφή του παρελθόντος από τη νέα γενιά, και ως «ανεπιθύμητος» από το πολιτικό καθεστώς.
Η Sinfonietta γεννήθηκε μέσα από μια παραγγελία της Universal Edition, αλλά η πραγματική της κινητήριος δύναμη ήταν η ανάγκη του συνθέτη να επαναπροσδιορίσει τον ήχο του. Η πρεμιέρα δόθηκε στην Πράγα στις 19 Φεβρουαρίου 1935, υπό τη διεύθυνση του Heinrich Jalowetz. Η επιλογή της Πράγας υπογραμμίζει την κατάσταση του συνθέτη: εκεί, στο Γερμανικό Θέατρο όπου μεγαλούργησε για 16 χρόνια, το κοινό τον αναγνώριζε ακόμη, σε αντίθεση με την παγερή αδιαφορία της Βιέννης.
Το νόημα της Sinfonietta εδράζεται στην έννοια της απώλειας του κέντρου. Ενώ εξωτερικά διατηρεί την οργάνωση μιας συμφωνίας, η εσωτερική της ουσία αναφέρεται στην αποσύνθεση ενός ολόκληρου κόσμου αξιών.
Το κεντρικό μέρος, η Ballade, είναι το κλειδί για την κατανόηση του έργου. Ο Zemlinsky βασίζεται σε ποίημα του Carl Spitteler. Η σύνθεση εδώ ενσωματώνει το θέμα της επιστροφής σε έναν τόπο που δεν αναγνωρίζει πια τον επισκέπτη του. Αναφέρεται στην εικόνα ενός τόπου που ρημάζει, όπου οι αναμνήσεις παραμένουν κλειδωμένες σε άδεια δωμάτια.
Αυτό το νόημα είναι αυτοβιογραφικό. Ο Zemlinsky, επιστρέφοντας στη Βιέννη, ένιωσε ακριβώς αυτό: ένας ξένος σε ένα σπίτι που κάποτε του ανήκε. Η μουσική δεν περιγράφει το περιβάλλον φυσικά, αλλά την αίσθηση της οριστικής αποξένωσης από το παρελθόν.
Μια πληροφορία που αναδεικνύει ίσως την ιδιοφυΐα της σύνθεσης είναι η επιρροή που δέχθηκε ο Zemlinsky από την αισθητική της “Νέας Αντικειμενικότητας” (Neue Sachlichkeit) κατά τη διαμονή του στο Βερολίνο. Παρόλο που παρέμενε ένας βαθιά λυρικός συνθέτης, στη Sinfonietta υιοθετεί μια ασυνήθιστη «στεγνή» ρυθμική οξύτητα. Προσπάθησε να μπολιάσει τη βιεννέζικη παράδοση με τον αιχμηρό, σχεδόν μηχανικό ήχο της δεκαετίας του ’30.
Επίσης, η Sinfonietta είναι το έργο που ο Zemlinsky κουβαλούσε μαζί του στις αποσκευές του όταν διέφυγε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1938. Παρέμεινε όμως στην αφάνεια για δεκαετίες. Η πρώτη του ουσιαστική έκδοση και η ένταξή του στο ρεπερτόριο συνέβη μόλις το 1974, σχεδόν σαράντα χρόνια μετά τη σύνθεσή του. Αυτή η μακρά σιωπή οφειλόταν στην απώλεια των δικαιωμάτων κατά τη διάρκεια του πολέμου και στην αδυναμία των ορχηστρών να κατατάξουν το έργο σε μια συγκεκριμένη σχολή.
Η διάταξη και η γοητεία της γραφής
Αντί για την πυκνή, σχεδόν ασφυκτική υφή των προηγούμενων έργων του (όπως η «Λυρική Συμφωνία»), στη Sinfonietta ο Zemlinsky επιλέγει μια γραμμική καθαρότητα.
- Το πρώτο μέρος (Sehr lebhaft) χαρακτηρίζεται από μια διαρκή κίνηση, όπου τα θέματα συγκρούονται μετωπικά αντί να αναπτύσσονται με τον παραδοσιακό, αργό τρόπο της γερμανικής σχολής.
- Η Ballade χρησιμοποιεί τα πνευστά σε χαμηλές περιοχές, δημιουργώντας έναν ήχο που προσεγγίζει τη χροιά του εκκλησιαστικού οργάνου, προσδίδοντας έναν τελετουργικό χαρακτήρα στην αναφορά του Spitteler για το «εγκαταλελειμμένο σπίτι».
- Το Φινάλε λειτουργεί ως σπουδή πάνω στην διαχείριση. Εδώ, η ορχήστρα λειτουργεί ως ένα σύνολο από μεμονωμένες φωνές που σπάνια συμπίπτουν σε μια πλήρη, ομοιογενή μάζα ήχου.
Η ομορφιά της Sinfonietta πηγάζει από την αρμονική της ιδιαιτερότητα. Ο Zemlinsky χρησιμοποιεί διαστήματα που προκαλούν μια αίσθηση μετεωρισμού, ο ακροατής νιώθει ότι η μουσική δεν πατάει γερά στο έδαφος, αντικατοπτρίζοντας την υπαρξιακή αγωνία της εποχής. Οι γραμμές των εγχόρδων στο δεύτερο μέρος εκτείνονται σε υψηλές συχνότητες, παράγοντας έναν ήχο εύθραυστο.
Αυτή η ευθραυστότητα είναι που καθιστά το έργο μοναδικό: είναι η μουσική ενός ανθρώπου που κατέχει όλη τη γνώση του 19ου αιώνα, αλλά επιλέγει να την εκφράσει με την αυστηρότητα και την ακρίβεια του 20ού. Η Sinfonietta δεν είναι μια μικρογραφία, αλλά μια συμπυκνωμένη δήλωση καλλιτεχνικής επιβίωσης σε έναν κόσμο που καταρρέει.




















