Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Κλασική Μουσική 20ός αι. / Alexander von Zemlinsky: 3ο Κουαρτέτο Εγχόρδων, Op. 19

Alexander von Zemlinsky: 3ο Κουαρτέτο Εγχόρδων, Op. 19

Ο Συνθέτης Κλασικής Μουσικής Alexander von Zemlinsky κάθεται στο Πιάνο

Ο Alexander von Zemlinsky στον αστερισμό του Μοντερνισμού: Το 3ο Κουαρτέτο Εγχόρδων, Op. 19

Η Βιέννη του 1924 δεν θύμιζε σε τίποτα την αυτοκρατορική πρωτεύουσα των περασμένων δεκαετιών. Μέσα σε αυτό το μεταβατικό κλίμα, ο Alexander von Zemlinsky ολοκληρώνει το 3ο Κουαρτέτο Εγχόρδων, Op. 19, ένα έργο που αποτελεί χρονικό μιας εποχής όπου η κλασική μουσική του 20ού αιώνα αναζητούσε απεγνωσμένα μια νέα ταυτότητα ανάμεσα στην παράδοση και τη ριζοσπαστική ανατροπή.

Η γεωγραφία της δημιουργίας: Από τη Βιέννη στην Πράγα

Όταν ο Alexander von Zemlinsky συνέθετε το Allegretto του τρίτου του κουαρτέτου, βρισκόταν ήδη στην Πράγα, διευθύνοντας τη Νέα Γερμανική Όπερα. Η απόσταση από το επίκεντρο της Δεύτερης Σχολής της Βιέννης του προσέφερε μια ιδιαίτερη οπτική γωνία. Παρότι υπήρξε δάσκαλος και κουνιάδος του Arnold Schoenberg, ο Zemlinsky αρνήθηκε να προσχωρήσει πλήρως στον δωδεκαφθογγισμό.

Το συγκεκριμένο έργο γράφτηκε σε μια περίοδο έντονης προσωπικής και καλλιτεχνικής αναθεώρησης. Ο θάνατος της αδελφής του, Mathilde (συζύγου του Schoenberg), το 1923, λειτούργησε ως καταλύτης. Το Allegretto που ανοίγει το Op. 19 δεν είναι ένας θρήνος, αλλά μια καταγραφή της αποξένωσης. Η ιστορική σημασία του έγκειται στο γεγονός ότι ο συνθέτης επιχειρεί να διατηρήσει τη φόρμα του κουαρτέτου εγχόρδων, ενώ το τονικό σύστημα γύρω του καταρρέει.

Το Allegretto ως ιστορικό τεκμήριο

Το πρώτο μέρος του κουαρτέτου, το Allegretto, δημοσιεύτηκε από τον εκδοτικό οίκο Universal Edition, ο οποίος εκείνη την εποχή αποτελούσε το «σπίτι» των πιο προοδευτικών φωνών της κλασικής μουσικής. Οι ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι η πρεμιέρα του έργου δόθηκε από το θρυλικό Quartet Kolisch στις 27 Οκτωβρίου 1924 στη Βιέννη.

Η επιλογή των μουσικών δεν ήταν τυχαία. Το κουαρτέτο Kolisch ήταν διάσημο για την ικανότητά του να ερμηνεύει τα πιο σύνθετα μοντέρνα έργα από μνήμης. Η αποδοχή του έργου από τους κριτικούς της εποχής ήταν διφορούμενη: άλλοι έβλεπαν έναν συντηρητικό που προσπαθούσε να φανεί μοντέρνος και άλλοι έναν μοντερνιστή που δεν μπορούσε να αποκόψει τους δεσμούς του με τον 19ο αιώνα.

Η σχέση με την αισθητική του «Νέου Αντικειμενισμού» (Neue Sachlichkeit)

Στα μέσα της δεκαετίας του 1920, το κλίμα στην τέχνη μετατοπιζόταν από τον φλογερό εξπρεσιονισμό προς μια πιο ψυχρή, δομημένη προσέγγιση. Το Allegretto του Op. 19 αντικατοπτρίζει αυτή ακριβώς την τάση. Ο Alexander von Zemlinsky εγκαταλείπει τις μεγάλες χειρονομίες της «Λυρικής Συμφωνίας» και υιοθετεί μια γραφή που θυμίζει περισσότερο αρχιτεκτονικό σχέδιο παρά πίνακα ζωγραφικής.

  • Η φειδωλή σύνθεση: Ο συνθέτης περιορίζει το υλικό του σε σύντομα μοτίβα που ανακυκλώνονται.
  • Η αποστασιοποίηση: Η χρήση του ρυθμού στο Allegretto έχει μια μηχανική ακρίβεια που παραπέμπει στον Stravinsky, διαφοροποιώντας τον Zemlinsky από τη συναισθηματική υπερχείλιση των μαθητών του Schoenberg.

Η κριτική ματιά του Adorno και η υστεροφημία

Ο Theodor Adorno, ο κορυφαίος φιλόσοφος και μουσικολόγος του 20ού αιώνα, είχε ασχοληθεί εκτενώς με την περίπτωση του Alexander von Zemlinsky. Στις σημειώσεις του, υποστήριζε ότι ο Zemlinsky διέθετε το σπάνιο χάρισμα να κινείται στις παρυφές των κινημάτων χωρίς να αφομοιώνεται.

Το 3ο Κουαρτέτο θεωρήθηκε για χρόνια ο «χαμένος κρίκος» στην εξέλιξη της μουσικής δωματίου. Ενώ ο Webern οδηγούσε τους φθόγγους στη σιωπή και ο Berg στην οπερατική δραματουργία, ο Alexander von Zemlinsky στο Op. 19 πρότεινε μια επιστροφή στην καθαρή δομή. Το Allegretto, ειδικότερα, χαρακτηρίζεται από μια ειρωνεία· χρησιμοποιεί παραδοσιακά σχήματα μόνο και μόνο για να δείξει ότι δεν μπορούν πλέον να λειτουργήσουν με τον παλιό τρόπο.

Το πλαίσιο της εποχής: 1924, ένα έτος καμπής

Για να κατανοήσουμε την αξία αυτής της σύνθεσης, πρέπει να δούμε τι άλλο συνέβαινε το 1924 στον κόσμο της κλασικής μουσικής:

  1. Ο Schoenberg δημοσιεύει τα πρώτα του αμιγώς δωδεκάφθογγα έργα.
  2. Ο Puccini πεθαίνει, σηματοδοτώντας το τέλος μιας ολόκληρης εποχής για την όπερα.
  3. Ο Sibelius ολοκληρώνει την 7η Συμφωνία του.

Μέσα σε αυτόν τον κυκεώνα, ο Alexander von Zemlinsky με το Allegretto του 3ου Κουαρτέτου επιλέγει μια τρίτη οδό. Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο είναι αφιερωμένο στη μνήμη της Mathilde. Η ιστορική έρευνα δείχνει ότι η απώλεια αυτή τον ώθησε σε μια «αντικειμενοποίηση» του πόνου μέσω της αυστηρής οργάνωσης των ήχων.

Η τεχνική αρτιότητα και οι προκλήσεις

Οι πρώτες παρτιτούρες του Op. 19 αποκαλύπτουν έναν συνθέτη που ελέγχει απόλυτα το υλικό του. Στο Allegretto, η χρήση των διαστημάτων και η εναλλαγή των ηχοχρωμάτων μεταξύ των τεσσάρων οργάνων δεν ακολουθούν την ιεραρχία του παρελθόντος. Παρόλα αυτά, ο Alexander von Zemlinsky αρνείται να εγκαταλείψει την έννοια του «θέματος», κάτι που τον κατέστησε στόχο των πιο ριζοσπαστικών κύκλων της εποχής.

Η ιστορική σημασία της συγκεκριμένης σύνθεσης ενισχύεται από το γεγονός ότι παρέμεινε στο περιθώριο του ρεπερτορίου για αρκετές δεκαετίες. Η επανανακάλυψη του στα τέλη του 20ού αιώνα από σχήματα όπως το LaSalle Quartet ανέδειξε την προφητική του φύση. Ο Alexander von Zemlinsky δεν προσπαθούσε να πρωτοτυπήσει με την έννοια του εντυπωσιασμού, αλλά να διασώσει την ποιότητα της γραφής σε έναν κόσμο που άλλαζε ραγδαία.

Συγκλίσεις και αποκλίσεις

Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι ο Alexander von Zemlinsky, παρά την εκτίμησή του για τον Mahler και τον Strauss, στο 3ο Κουαρτέτο φαίνεται να κλείνει το μάτι προς τον νεοκλασικισμό. Το Allegretto διαθέτει μια ενέργεια που θυμίζει τα έργα του Hindemith, διατηρώντας όμως μια βιεννέζικη φινέτσα στη λεπτομέρεια.

Οι απόψεις των σύγχρονων ερευνητών συγκλίνουν στο ότι το Op. 19 αποτελεί την πιο ώριμη στιγμή του συνθέτη στον τομέα της μουσικής δωματίου. Η απουσία περιττών στοιχείων και η προσήλωση σε μια εσωτερική λογική καθιστούν το πρώτο μέρος μια σπουδή πάνω στη μουσική αυτονομία.

Χωρίς να καταφεύγει σε εύκολους λυρισμούς, ο Alexander von Zemlinsky καταθέτει μια μαρτυρία για την πνευματική κατάσταση του μεσοπολέμου. Το Allegretto είναι ο ήχος μιας Ευρώπης που προσπαθεί να ισορροπήσει πάνω στα ερείπια του ρομαντισμού, γνωρίζοντας ότι η επιστροφή στο παρελθόν είναι αδύνατη, αλλά και το μέλλον παραμένει αβέβαιο.

Yiannis Panagiotakis

Ετικέτα: