Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Κλασική Μουσική 20ός αι. / Άρνολντ Σένμπεργκ: Κουαρτέτο Εγχόρδων Αρ. 2

Άρνολντ Σένμπεργκ: Κουαρτέτο Εγχόρδων Αρ. 2

Atonal-Music-Schoenberg-20thClassicalMusic.gr

Συμφραζόμενα & Ιστορικό Πλαίσιο

Γεννημένος σε εβραϊκή οικογένεια της κατώτερης μεσαίας τάξης στη Βιέννη το 1874, ο Άρνολντ Σένμπεργκ (Arnold Schoenberg) ήταν ως επί το πλείστον αυτοδίδακτος συνθέτης. Έμαθε αντίστιξη με τον συνθέτη και παιδαγωγό Αλεξάντερ φον Ζεμλίνσκυ (Alexander von Zemlinsky), ενώ τέθηκε επίσης υπό την προστασία του Γκούσταβ Μάλερ (Gustav Mahler).

Ο Σένμπεργκ είναι περισσότερο γνωστός για την καινοτόμο δωδεκάφθογγη τεχνική του, η οποία αποτέλεσε ένα τεράστιο ορόσημο για την κλασική μουσική. Εργάστηκε επίσης συστηματικά πάνω στην ατονικότητα (έργα χωρίς τονικό κέντρο), καθώς και στην ανάπτυξη της παραλλαγής χωρίς την επιστροφή στις κεντρικές μελωδικές ιδέες.

Το Κουαρτέτο Εγχόρδων Αρ. 2 συντέθηκε το 1908. Αποτελείται από τέσσερα μέρη και συνιστά χαρακτηριστικό παράδειγμα της μετάβασης του συνθέτη στο πειραματικό του ύφος.

Άρνολντ Σένμπεργκ: Οι Τέσσερις Περίοδοι της Συνθετικής του Καριέρας

  • Πρώτη Περίοδος (1895–1908): Αποτελείται κυρίως από τονικά έργα, τα οποία αρχίζουν να παραπέμπουν στις επόμενες αναζητήσεις του.
  • Δεύτερη Περίοδος (1909–1914): Ο Σένμπεργκ πειραματίζεται εντατικά με την ατονικότητα (έργα χωρίς καθορισμένη κλίμακα).
  • Τρίτη Περίοδος (1923–1933): Μετά από μια παύση από τη σύνθεση, αναπτύσσει την επαναστατική τεχνική του δωδεκαφθογγισμού.
  • Τέταρτη Περίοδος: Αποτελεί την κορύφωση της πορείας του, όπου σε ορισμένα σημεία επιστρέφει επανειλημμένα στην τονικότητα.

Η Μουσική & η Προσωπική Κρίση

Την εποχή που συνέθετε το Δεύτερο Κουαρτέτο Εγχόρδων, ο Σένμπεργκ βρισκόταν στη δεύτερη δημιουργική του περίοδο. Παράλληλα, ήρθε αντιμέτωπος με μια έντονη προσωπική κρίση, όταν ανακάλυψε ότι η σύζυγός του, Ματίλντ, είχε σχέση με τον ζωγράφο Ρίτσαρντ Γκέρστλ (Richard Gerstl). Αφού η Ματίλντ “ταλαντεύτηκε” ανάμεσα στους δύο άνδρες, επέστρεψε τελικά στον Σένμπεργκ, γεγονός που οδήγησε τον Γκέρστλ στην αυτοκτονία λόγω της βαριάς κατάθλιψης που του προκάλεσε η απώλειά της.

Μέσα σε αυτό το φορτισμένο κλίμα, ο Σένμπεργκ συνέχιζε να γράφει μουσική. Ορισμένες από τις πιο ριζοσπαστικές επιλογές του σε αυτό το έργο λειτουργούν ως άμεση γέφυρα ανάμεσα στη ζωή και τη δημιουργία του.

Η Μετάβαση στην Ατονικότητα

Στο έργο υπάρχει μια διάχυτη αίσθηση μετάβασης, η οποία αποτυπώνεται καθαρά στη χρήση της τονικότητας:

  • Τα τρία πρώτα μέρη διατηρούν συγκεκριμένη τονική κλίμακα.
  • Το τέταρτο μέρος καταργεί κάθε κλίμακα (πλήρης ατονικότητα).

Η έντονα χρωματική γραφή του Σένμπεργκ σε όλα τα μέρη, σε συνδυασμό με την αξιοποίηση των επαυξημένων και μη αρμονικών συγχορδιών, οδηγεί σε ακραίες δυσαρμονίες.

ΜέροςΈνδειξη Δομής / ΤαχύτηταςΤονικό Κέντρο / Κλίμακα
I. MäßigΜέτριαΦα δίεση ελάσσονα (F# minor)
II. Sehr raschΠολύ ζωηρόΡε ελάσσονα (D minor)
III. LitaneiLangsam (Αργό)Μι ύφεση ελάσσονα (E♭ minor)
IV. EntrückungSehr langsam (Πολύ αργό)Χωρίς οπλισμό / ατονικό

Το Πρώτο Μέρος

Το πρώτο μέρος, με την ένδειξη Mäßig (moderato), είναι ουσιαστικά σε Φα δίεση ελάσσονα και ακολουθεί τη δομή της φόρμας σονάτας. Το ήσυχο άνοιγμα προσφέρει μια συγκρατημένη αίσθηση, μέχρι που η γρηγορότερη κίνηση των ογδόων αναδύεται από το δεύτερο βιολί.

Οι ακραίες περιοχές στις οποίες γράφει ο Σένμπεργκ είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικές, με το πρώτο βιολί και το βιολοντσέλο να κινούνται σε πολύ υψηλές αλλά και πολύ χαμηλές οκτάβες. Η μελωδική γραμμή καθοδηγείται αρχικά από το πρώτο βιολί και στη συνέχεια διαχέεται σε όλο το σύνολο.

Η επίμονη χρήση της χρωματικής αρμονίας απομακρύνει αυτό το μέρος από τη λειτουργική αρμονία. Η χρήση ημιτονικών ρυθμών διατηρεί την αγωνία, ενώ οι αντίθετοι ρυθμοί και τα πολλαπλά θέματα τονίζουν τις στιγμές ενότητας. Οι συχνές αλλαγές κατεύθυνσης αφήνουν την εξέλιξη ανοιχτή, καθιστώντας το ένα εξαιρετικά συναρπαστικό μουσικό μέρος.

Το Δεύτερο Μέρος

Αυτό το μέρος έχει τον χαρακτήρα Σκέρτσο με Τρίο, με το Σκέρτσο να χωρίζεται σε τρία τμήματα: Έκθεση, Ανάπτυξη και Επίλογο. Έχει ως σημείο αναφοράς τη Ρε ελάσσονα, αν και ο Σένμπεργκ δεν υποστηρίζει την αρμονία με παραδοσιακό τρόπο· αντίθετα, η νότα Ρε χρησιμοποιείται ως άξονας για τις μελωδικές γραμμές και τις πτώσεις.

Το μέρος ξεκινά με ένα σόλο βιολοντσέλου, πάνω στο οποίο ο συνθέτης επικαλύπτει σταδιακά τα υπόλοιπα όργανα. Εδώ εντάσσεται μια σχεδόν σκωπτική παράθεση του δημοφιλούς παιδικού τραγουδιού «O du lieber Augustin – alles ist hin» («Ω, αγαπητέ μου Αυγουστίνε, όλα χάθηκαν»), η οποία έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τους μουσικολόγους.

Η παράθεση ακούγεται καθώς ο Σένμπεργκ μεταβαίνει προς τη Φα ελάσσονα. Η είσοδος του νέου τμήματος ξεκινά με ένα επιβλητικό ff pizzicato από όλα τα όργανα εκτός από το πρώτο βιολί, το οποίο εκτελεί ένα φθίνον χρωματικό θέμα. Το τμήμα αυτό αποκτά πιο ήρεμο χαρακτήρα χάρη στην ένδειξη «poco rit».

Στο εντυπωσιακό φινάλε (presto), τα όργανα ενώνονται αρμονικά σε μια δραματική και τεχνικά απαιτητική κορύφωση. Στο προτελευταίο μέτρο, το βιολοντσέλο επιστρέφει στο αρχικό σόλο στη νότα Ρε, δημιουργώντας μια έντονη υφολογική αντίθεση με την προηγούμενη πλήρη ενορχήστρωση. Το μέρος ολοκληρώνεται με όλα τα όργανα να καταλήγουν στη νότα Ρε σε χαμηλή ένταση (pp) και τεχνική pizzicato.

Το Τρίτο Μέρος

Με το τρίτο και το τέταρτο μέρος, ο Σένμπεργκ αφήνει πίσω του τους κανόνες της μουσικής δωματίου, καθώς ο Σένμπεργκ εισάγει μια φωνή σοπράνο στο κουαρτέτο. Η σοπράνο ερμηνεύει δύο ποιήματα του Στέφαν Γκεόργκε (Stefan George): τη «Λιτανεία» (Litanei) και την «Έκσταση» (Entrückung). Τα ποιήματα αυτά θεωρείται ότι συμβολίζουν τις νέες μουσικές αναζητήσεις του συνθέτη.

Το «Litanei», που χρησιμοποιείται στο τρίτο μέρος, ακολουθεί τη φόρμα Θέμα και Παραλλαγές. Πέντε παραλλαγές αντιστοιχούν στους πρώτους πέντε στίχους του κειμένου, ενώ το φινάλε περιλαμβάνει τους υπόλοιπους τρεις:

Litanei – Κείμενο & Μετάφραση

  • Παραλλαγή I:Tief ist die trauer die mich umdüstert/Ein tret ich wieder/Herr! in dein haus.(Βαθιά η θλίψη που με σκοτεινιάζει / Μπαίνω ξανά / Κύριε, στο σπίτι σου.)
  • Παραλλαγή II:Lang war die reise/matt sind die glieder/Leer sind die schreine/voll nur die qual.(Μακρύ ήταν το ταξίδι / Κουρασμένα τα μέλη μου / Άδεια τα ιερά / Γεμάτα μόνο με αγωνία.)
  • Παραλλαγή III:Durstende zunge darbt nach dem weine/Hart war gestritten/starr ist mein arm.(Η διψασμένη γλώσσα ποθεί το κρασί / Σκληρή ήταν η μάχη / Άκαμπτο το χέρι μου.)
  • Παραλλαγή IV:Gönne die ruhe schwankenden schritten/Hungrigem gaume bröckle dein brot!(Χάρισε γαλήνη στα ασταθή μου βήματα / Στον πεινασμένο μου ουρανίσκο κόψε το ψωμί σου!)
  • Παραλλαγή V:Schwach ist mein atem rufend dem traume/Hohl sind die hände/fiebernd der mund.(Αδύναμη η αναπνοή μου φωνάζει το όνειρο / Άδεια τα χέρια / Πυρετώδες το στόμα.)
  • Finale:Leih deine kühle/lösche die brände/Tilge das hoffen, sende das licht!(Δάνεισε τη δροσιά σου / σβήσε τις φωτιές / Σβήσε την ελπίδα, στείλε το φως!)Gluten im herzen/lodern noch offen/Innerst im grunde/wacht noch ein schrei.(Φλόγες στην καρδιά καίνε ακόμα / Βαθιά μέσα μου μια κραυγή αγρυπνεί.)Töte das sehnen/schliesse die wunde!/Nimm mir die liebe/gib mir dein glück!(Σκότωσε τη λαχτάρα / κλείσε την πληγή! / Πάρε μου την αγάπη / δώσε μου τη χαρά σου!)

Το κείμενο, με τον προσευχητικό του χαρακτήρα, αποτελεί τον δομικό πυρήνα του τρίτου μέρους. Ο ίδιος ο Σένμπεργκ είχε σχολιάσει:

«Φοβόμουν ότι η μεγάλη δραματική συναισθηματικότητα του ποιήματος μπορεί να με έκανε να ξεπεράσω τα όρια αυτού που θα έπρεπε να γίνεται δεκτό στη μουσική δωματίου.»

Αυτό το μέρος λειτουργεί ως η «Ανάπτυξη» ολόκληρου του κουαρτέτου, καθώς αξιοποιεί προηγούμενα θέματα και γεφυρώνει το πέρασμα από την τονικότητα στην ατονικότητα, θέτοντας τις βάσεις για το τέταρτο μέρος.

Το Τέταρτο Μέρος

Βασισμένο στο ποίημα «Entrückung» («Έκσταση») του Στέφαν Γκεόργκε, το τέταρτο μέρος διευρύνει τα όρια της σύνθεσης.

Η απουσία τονικής σταθερότητας επιτρέπει στις πέντε φωνές (κουαρτέτο και σοπράνο) να κινηθούν ανεξάρτητα. Ο Σένμπεργκ επιστρατεύει την αντιστικτική γραφή για να αναδείξει τις μελωδικές γραμμές, διατηρώντας παράλληλα την εκφραστικότητα του ποιήματος.

Παρά την έλλειψη συγκεκριμένης κλίμακας, ο συνθέτης αναφέρεται συχνά σε μια μείζονα τριάδα της Φα δίεση, η οποία λειτουργεί ως νοητό κέντρο του μέρους. Οι θεματικές ιδέες από τα προηγούμενα μέρη αναπτύσσονται περαιτέρω, οδηγώντας τελικά σε ένα επιβλητικό φωνητικό φινάλε.

Ετικέτα: