Κλασική μουσική και Όπερα στην Ελλάδα

Αρχική / Κλασική Μουσική 20ός αι. / Alban Berg: Η Λυρική Σουίτα (Lyrische Suite)

Alban Berg: Η Λυρική Σουίτα (Lyrische Suite)

O Alban Berg την εποχή της Δεύτερης σχολής της Βιέννης: Η Λυρική Σουίτα

Η κρυπτογραφημένη εξομολόγηση του Alban Berg

Η δεκαετία του 1920 υπήρξε η περίοδος κατά την οποία η Δεύτερη Σχολή της Βιέννης εδραίωσε τη δομική της επανάσταση μέσω του δωδεκάφθογγου συστήματος. Ενώ ο Arnold Schoenberg αντιμετώπιζε τη μέθοδο ως μια αυστηρή νομοτέλεια ικανή να αντικαταστήσει την παραδοσιακή τονικότητα, ο Alban Berg επέλεξε μια σαρωτικά ιδιόμορφη τροχιά. Η Λυρική Σουίτα (Lyrische Suite), γραμμένη το 1925-1926 για κουαρτέτο εγχόρδων, αποτελεί το μνημειώδες τεκμήριο αυτής της προσέγγισης. Στο έργο αυτό, η μαθηματική αυστηρότητα της δωδεκαφωνίας δεν λειτουργεί ως αυτοσκοπός, αλλά ως το όχημα για μια βαθύτατα προσωπική, σχεδόν εμμονική κατάθεση, που παρέμεινε μυστική για μισό αιώνα.

Το ιστορικό υπόβαθρο και το κρυμμένο πρόγραμμα

Η επίσημη πρεμιέρα του έργου δόθηκε στη Βιέννη στις 8 Ιανουαρίου 1927 από το θρυλικό Κουαρτέτο Kolisch, προκαλώντας αμέσως το ενδιαφέρον της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας για την τεχνική της αρτιότητα. Για το κοινό και την κριτική της εποχής, η Σουίτα ήταν το απόλυτο μουσικό έργο, μια επίδειξη ανώτερης αντιστικτικής δεξιοτεχνίας. Ωστόσο, η αλήθεια πίσω από τη γένεση της παρτιτούρας αποκαλύφθηκε μόλις το 1977 από τον μουσικολόγο George Perle, ο οποίος ανακάλυψε μια σχολιασμένη παρτιτούρα που ο Berg είχε δωρίσει κρυφά στην Hanna Fuchs-Robettin.

Η Hanna, σύζυγος ενός πλούσιου βιομηχάνου από την Πράγα και αδελφή του Franz Werfel, υπήρξε ο μεγάλος, ανεκπλήρωτος έρωτας της ζωής του Berg. Η Λυρική Σουίτα αποτελεί μια λεπτομερή, βήμα προς βήμα καταγραφή αυτής της σχέσης. Ο Berg ενσωμάτωσε στο έργο ένα πλήρες εξωμουσικό πρόγραμμα, χρησιμοποιώντας αριθμολογικούς κώδικες και κρυπτογραφημένα μοτίβα που μετέτρεψαν το κουαρτέτο σε μια ιδιωτική επιστολή, προσβάσιμη μόνο από την ίδια.

Η επεξεργασία των μοτίβων και η δωδεκάφθογγη ευρηματικότητα

Η δομή της Σουίτας αποτελείται από έξι μέρη, όπου οι ενδείξεις tempo ακολουθούν μια συμμετρική αλλά αντίρροπη πορεία: τα γρήγορα μέρη γίνονται προοδευτικά ταχύτερα και τα αργά μέρη προοδευτικά πιο αργά.

  • I. Allegretto gioviale
  • II. Andante amoroso
  • III. Allegro misterioso – Trio estatico
  • IV. Adagio appassionato
  • V. Presto delirando – Tenebroso
  • VI. Largo desolato

Ο κώδικας των φθόγγων και η αριθμολογία

Η σπονδυλική στήλη της δομής του έργου βασίζεται σε ένα κύριο μοτίβο τεσσάρων φθόγγων: A – B – H – F. Στην κλασική γερμανική ονοματολογία των φθόγγων, αυτά τα στοιχεία αντιστοιχούν στα αρχικά των δύο εραστών: Alban Berg (A – B / Σι ύφεση) και Hanna Fuchs (H / Σι φυσικό – F / Φα). Αυτός ο θεματικός πυρήνας διατρέχει ολόκληρο το έργο, εμφανιζόμενος είτε ως κύρια μελωδική γραμμή είτε ως κρυφή αρμονική βάση στις εσωτερικές φωνές των εγχόρδων.

Παράλληλα, ο Berg καθορίζει τη διάρκεια των μέτρων και τις σχέσεις των tempo με βάση τους προσωπικούς τους αριθμούς. Ο αριθμός του Berg ήταν το 23 και της Hanna το 10. Έτσι, το τρίτο μέρος αποτελείται από 138 μέτρα (πολλαπλάσιο του 23), ενώ το Andante amoroso βασίζεται σε υποδιαιρέσεις του 10. Η μαθηματική αυτή ακρίβεια δεν στερεί από το έργο τον λυρισμό του, αντίθετα, επιτείνει την αίσθηση μιας μοιραίας, προκαθορισμένης πορείας.

Η διαχείριση του ορχηστρικού σώματος και οι τεχνικές των εγχόρδων

Στη Λυρική Σουίτα, ο Berg επεκτείνει τις ηχητικές δυνατότητες του κουαρτέτου εγχόρδων, απαιτώντας από τους ερμηνευτές τη χρήση εξειδικευμένων τεχνικών που προαναγγέλλουν τις εξελίξεις που θα βίωνε η κλασική μουσική 20ού αιώνα.

Η εκτεταμένη χρήση του sul ponticello στο τρίτο μέρος δημιουργεί έναν απόκοσμο, ψίθυρο, ο οποίος δικαιολογεί τον τίτλο Allegro misterioso. Η ξαφνική μετάβαση στο Trio estatico αναδεικνύει την ικανότητα του συνθέτη να μεταβάλλει τους ηχητικούς όγκους ακαριαία, χρησιμοποιώντας βίαια pizzicato και εκρηκτικά glissandi. Η ασυμφωνία εδώ δεν λειτουργεί ως στοιχείο ανατροπής, αλλά ως το φυσικό περιβάλλον μιας διαρκούς συναισθηματικής έντασης.

Η σύνδεση με το παρελθόν και οι λογοτεχνικές αναφορές

Ο Berg δεν έκοψε ποτέ τους δεσμούς του με τον ύστερο ρομαντισμό. Στο τέταρτο μέρος (Adagio appassionato), εισάγει ένα παράθεμα από τη Λυρική Συμφωνία (Lyrische Symphonie) του Alexander von Zemlinsky, χρησιμοποιώντας τη μελωδία που αντιστοιχεί στον στίχο του Ταγκόρ: «Είσαι δική μου, δική μου».

Ακόμη πιο συγκλονιστική είναι η κλιμάκωση στο έκτο μέρος (Largo desolato). Ο Berg ενσωματώσει κρυφά τη γεμάτη απελπισία εισαγωγή από το έργο Τριστάνος και Ιζόλδη του Richard Wagner. Η αναφορά αυτή δεν είναι μια απλή ιστορική υπόκλιση, αλλά η οριστική ταύτιση του δικού του έρωτα με το απόλυτο πρότυπο του τραγικού, ανέφικτου πάθους της δυτικής μουσικής παράδοσης.

Το κρυφό φωνητικό φινάλε

Η σημαντικότερη ανακάλυψη της μουσικολογικής έρευνας του George Perle ήταν ότι το τελευταίο μέρος, το Largo desolato, είχε σχεδιαστεί αρχικά ως φωνητικό έργο. Ο Berg είχε μελοποιήσει τη μετάφραση που είχε κάνει ο Stefan George στο ποίημα De Profundis Clamavi («Εκ βαθέων εκέκραξα») του Charles Baudelaire, από τα Άνθη του Κακού.

Στην κρυφή παρτιτούρα, οι γραμμές του ποιήματος είναι γραμμένες κάτω από τις νότες των τεσσάρων οργάνων. Καθώς το μέρος οδεύει προς το τέλος του, τα όργανα σιωπούν το ένα μετά το άλλο: αρχικά το πρώτο βιολί, μετά το δεύτερο, στη συνέχεια η βιόλα, αφήνοντας το βιολοντσέλο να εκτελέσει τους τελευταίους φθόγγους σε μια φθίνουσα πορεία προς τη σιωπή. Η μουσική δεν επιλύεται, αλλά σβήνει, αποτυπώνοντας την απόλυτη ερημία και τον χωρισμό.

Η ιστορική και αισθητική αποτίμηση

Η Λυρική Σουίτα κατέχει κεντρική θέση στην κλασική μουσική 20ού αιώνα, επειδή γεφυρώνει υποδειγματικά δύο κόσμους που θεωρούνταν ασύμβατοι: τον αυστηρό ορθολογισμό της δωδεκάφθογγης δομής και τον εκφραστικό παροξυσμό του εξπρεσιονισμού. Ο Berg απέδειξε ότι η χρήση μιας προκαθορισμένης σειράς φθόγγων μπορεί να παράγει έργα με τεράστια αφηγηματική δύναμη και εσωτερική αναγκαιότητα.

Για τον σύγχρονο φιλόμουσο και τον ερμηνευτή, η γνώση του κρυφού προγράμματός της δεν μειώνει την αξία της ως αυτόνομης δημιουργίας. Αντίθετα, προσθέτει ένα επίπεδο κατανόησης για τον τρόπο με τον οποίο οι δημιουργοί της μεσοπολεμικής Βιέννης βίωσαν την κρίση των αξιών της εποχής τους, μετατρέποντας τον προσωπικό τους πόνο σε μια οικουμενική μουσική κατάθεση. Με αυτό τον τρόπο, η Σουίτα παραμένει ένα από τα πιο απαιτητικά και ταυτόχρονα γοητευτικά έργα του ρεπερτορίου των εγχόρδων, ένας λαβύρινθος όπου η δομική ακρίβεια συναντά το ανθρώπινο δράμα.

Yiannis Panagiotakis

Ετικέτα: