Franz Schmidt: Η Φθινοπωρινή Ηχώ της Αυτοκρατορικής Βιέννης
Στην αυγή του 20ού αιώνα, ενώ η Βιέννη φλεγόταν από τις ριζοσπαστικές αναζητήσεις της Δεύτερης Σχολής και τις ψυχαναλυτικές θεωρίες του Φρόιντ, ένας συνθέτης παρέμενε πεισματικά ο θεματοφύλακας μιας παράδοσης που πολλοί θεωρούσαν ετοιμοθάνατη. Ο Franz Schmidt δεν υπήρξε απλώς ένας επίγονος του Μπραμς ή του Μπρούκνερ· αλλά αποτέλεσε ουσιαστικά, τον συνδετικό κρίκο, ανάμεσα στον γερμανικό ρομαντισμό και τις βίαιες ανακατατάξεις που επέφερε ο Μεσοπόλεμος, ενσαρκώνοντας την τελευταία μεγάλη πνοή της αυστροουγγρικής μουσικής ταυτότητας.
Από το Πρέσμπουργκ στη Φιλαρμονική της Βιέννης
Ο Schmidt γεννήθηκε το 1874 στο Πρέσμπουργκ (τη σημερινή Μπρατισλάβα), μια πόλη που τότε λειτουργούσε ως πολιτισμικός δορυφόρος της Βιέννης. Η καταγωγή του ήταν μέρος από το μωσαϊκό της ίδιας της Αυτοκρατορίας: γερμανόφωνος πατέρας, Ουγγαρέζα μητέρα με εξαιρετικό ταλέντο στο πιάνο. Η μετακίνηση της οικογένειας στη Βιέννη το 1888 δεν ήταν απλώς μια τοπική, γεωγραφική αλλαγή, αλλά η είσοδος του νεαρού Franz στο επίκεντρο του μουσικού κόσμου.
Στο Ωδείο της Βιέννης, παρατήρησαν σχεδόν αμέσως ένα πολυδιάστατο μουσικό ταλέντο . Μελέτησε σύνθεση με τον Robert Fuchs, δάσκαλο των Mahler, Wolf και Sibelius, καθώς και θεωρητικά με τον Anton Bruckner. Ωστόσο, η σταδιοδρομία του ξεκίνησε από το αναλόγιο του βιολοντσέλου. Το 1896 κέρδισε μια θέση στην Ορχήστρα της Κρατικής Όπερας της Βιέννης, όπου για δεκαπέντε χρόνια βρέθηκε υπό τη διεύθυνση του Gustav Mahler.
Η Σύγκρουση με τον Mahler και η Αυτονομία
Η σχέση του Schmidt με τον Mahler παραμένει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια της βιογραφίας του. Αν και ο Mahler εκτιμούσε τις ικανότητές του ως μουσικού, η προσωπική τους σχέση ήταν τεταμένη. Ο Schmidt συχνά ένιωθε υποτιμημένος από την αυταρχική φύση του διευθυντή του. Μια χαρακτηριστική ιστορία αναφέρει πως, όταν ο Mahler αναζητούσε έναν σολίστ για το απαιτητικό μέρος του τσέλου σε ένα έργο, ο Schmidt το έπαιξε άψογα με την πρώτη ανάγνωση, προκαλώντας την αμήχανη σιωπή του Mahler.
Η αποχώρησή του από την ορχήστρα το 1911 δεν ήταν το τέλος της καριέρας του, αλλά η αρχή της ανόδου του στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Δίδαξε πιάνο, τσέλο και σύνθεση στην Ακαδημία Μουσικής της Βιέννης, φτάνοντας μέχρι το αξίωμα του Διευθυντή (1925) και αργότερα του Πρύτανη (1927). Η επιρροή του στους φοιτητές του ήταν καταλυτική, καθώς μετέδιδε μια τεχνική αρτιότητα που βασιζόταν στην αυστηρή αντίστιξη και τη δομική ενότητα.
Franz Schmidt: Η μουσική του γλώσσα στην κλασική μουσική 20ού αιώνα
Ενώ οι σύγχρονοί του, όπως ο Schoenberg, διέσπασαν το τονικό σύστημα, ο Schmidt επέλεξε να το διευρύνει μέχρι τα όριά του. Η μουσική του γλώσσα στην κλασική μουσική 20ού αιώνα χαρακτηρίζεται από μια εκτεταμένη χρωματικότητα και μια αρχιτεκτονική αντίληψη που θυμίζει καθεδρικό ναό. Οι τέσσερις συμφωνίες του αποτελούν ορόσημα: η Πρώτη (1899) σφύζει από νεανική αυτοπεποίθηση, ενώ η Τέταρτη (1933) θεωρείται ένα από τα πιο συγκλονιστικά ελεγεία του αιώνα, γραμμένο μετά τον θάνατο της κόρης του.
Σε αντίθεση με τον Richard Strauss, ο οποίος στράφηκε προς τον νεοκλασικισμό μετά την Ηλέκτρα, ο Schmidt παρέμεινε πιστός σε μια ολιστική, οργανική ανάπτυξη των θεμάτων του. Δεν αναζήτησε την πρωτοπορία ή την καινοτομία για την καινοτομία. Η πρωτοτυπία του έγκειται στον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκε τις παραδοσιακές φόρμες (όπως η παραλλαγή και η φούγκα) μέσα σε ένα περιβάλλον που απαιτούσε τη διάλυσή τους.
Η Σκοτεινή Σκιά του 1938
Η τελευταία περίοδος της ζωής του Franz Schmidt είναι η πιο αμφιλεγόμενη και ιστορικά περίπλοκη. Με την προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία (Anschluss) το 1938, ο συνθέτης βρέθηκε σε μια δεινή θέση. Οι αρχές του Τρίτου Ράιχ τον ανακήρυξαν ως τον «μεγαλύτερο ζώντα συνθέτη της Ostmark» (όπως μετονομάστηκε η Αυστρία). Του ανατέθηκε η σύνθεση μιας καντάτας, του Deutsche Auferstehung (Γερμανική Ανάσταση), έργο που έμεινε ημιτελές λόγω του θανάτου του τον Φεβρουάριο του 1939.
Οι ιστορικοί παραμένουν διχασμένοι ως προς τις πραγματικές του πεποιθήσεις. Ορισμένοι επισημαίνουν ότι ο Schmidt είχε πολλούς Εβραίους φίλους και μαθητές, στους οποίους προσπάθησε να παρέχει προστασία ή συστατικές επιστολές, και ότι η αποδοχή της ανάθεσης ήταν προϊόν πίεσης ή επιβίωσης ενός καταβεβλημένου από την ασθένεια ανθρώπου. Άλλοι παρατηρούν πως η δημόσια στάση του δεν υπήρξε ποτέ ανοιχτά αντιστασιακή. Το βέβαιο είναι πως ο Schmidt ήταν ένας άνθρωπος του 19ου αιώνα, παγιδευμένος στις πολιτικές θύελλες του 20ού, ένας καλλιτέχνης που πίστευε πως η μουσική μπορούσε να παραμείνει υπεράνω της πολιτικής σκοπιμότητας, μια αυταπάτη που κατέρρευσε οδυνηρά.
Το Βιβλικό Ορατόριο: Το Βιβλίο με τις Επτά Σφραγίδες
Το κορυφαίο του επίτευγμα, το ορατόριο Das Buch mit sieben Siegeln (1937), βασισμένο στην Αποκάλυψη του Ιωάννη, αποτελεί το πνευματικό του κληροδότημα. Σε αυτό το έργο, η κλασική μουσική συναντά το αρχέγονο δέος. Η επιλογή του θέματος, το τέλος του κόσμου και η τελική κρίση, αντανακλούσε την αίσθηση του τέλους μιας εποχής που βίωνε ο ίδιος και η πατρίδα του.
Η χρήση του εκκλησιαστικού οργάνου στο ορατόριο δεν είναι τυχαία. Ο Franz Schmidt ήταν ένας από τους σημαντικότερους οργανίστες της εποχής του, και η κατανόηση που είχε για το όργανο αυτό διαπότισε όλη την ορχηστρική του γραφή. Οι πολυφωνικές δομές του δεν είναι απλές ασκήσεις ύφους, αλλά μια προσπάθεια να βρεθεί τάξη μέσα στο χάος της σύγχρονης πραγματικότητας.
Η Υστεροφημία και η Επιστροφή στις Αίθουσες
Μετά το 1945, το όνομα του Franz Schmidt υπέστη μια περίοδο σιωπής, εν μέρει λόγω της σύνδεσής του με το ναζιστικό καθεστώς και εν μέρει λόγω της επικράτησης του σειραϊσμού και της αβάν-γκαρντ, που έβλεπαν το ύφος του ως αναχρονιστικό. Ωστόσο, από τη δεκαετία του 1970 και μετά, παρατηρείται μια σταδιακή αποκατάσταση. Διευθυντές όπως ο Herbert von Karajan, ο Zubin Mehta και ο Franz Welser-Möst επανέφεραν τα έργα του στο ρεπερτόριο, αναγνωρίζοντας την τεχνική υπεροχή και την ιστορική τους σημασία.
Ο Franz Schmidt δεν υπήρξε επαναστάτης με την έννοια της ρήξης. Υπήρξε ένας “συντηρητικός” που κατάφερε να μετατρέψει τη συντήρηση σε πράξη δημιουργικής αντίστασης απέναντι στη υπερβολή της καινοτομίας. Η μουσική του φυσικά, δεν προϋποθέτει από τον ακροατή να γνωρίζει τη θεωρία της αντίστιξης, αλλά να διαθέτει την υπομονή να παρακολουθήσει την εξέλιξη μιας ιδέας που αρνείται να σβήσει.




















